Filozof.net Bilginin Adresi

Râzi'nin 200'ü aşkın eser yaz­dığı nakledilirse de bunlardan bir kısmının ona ait olmadığı tesbit edilmiştir. Onun belli başlı eserleri şunlardır:

Ke­lâm.

1- el-Muhaşşaİ'. Tam adı Muhaş-sa!ü efkâri'l-mütekaddimîn ve'l-mü-te'ahhirin mine'l-c ulemâ ve'1-hüke-mâ3 ve'î - mütekellimîn olan eserin Tâ-hâ Abdürraûf Sa'd tarafından tahkikli bir neşri yapılmıştır (Kahire, ts.).

2- el-Metâlibü'l-'âliye'. Kelâma dair en ha­cimli eseri olan bu kitabı Ahmed Hicâzî es-Sekkâ dokuz cilt olarak yayımlamıştır.

3- Kitâbö'!-Erbain fî uşûli'd-dîn.

4- Esâsü't-takdîs. Te'sîsü't-takdis adıyla da bili­nen eseri Ahmed Hicâzî es-Sekkâ neş-retmiştir.

5- el-Me'âlim. Tam adı Me'ûlimü uşûîi'd-dîn olan eser Tâhâ Abdürraûf Sad'ın tahkikiyle ya­yımlanmıştır.

6- Levâmi'u'l-beyyinât. Şerhu esmâ'illâhi'l-hüsnâ adıyla da bilinir. Tâhâ Abdürraûf Sa'd'ın tahkikiyle neşredilmiştir.

7- 'tşmetü'l-enbiyâ. Muhammed Hi­câzî es-Sekkâ tarafından yayımlamıştır.

8- Nihâyetü'l-'ukül. Ke­lâm iimine dair olan eserin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesİ'ndedir.

9- el-Mesâ3ilü']-hamsûn fî uşûîi'd-dîn {fî 'ilmi'I-kelâm). Akaid konularını elli meselede inceleyen bu kü­çük kitap Ahmed Hicâzî es-Sekkâ tara­fından neşredilmiştir.

10- îcükâdötü fırâki'l-müslimîn ve'î-müş-rikîn. Belli başlı İslâmî fırkalarla Yahu­dilik, Hıristiyanlık, Mecusîlik, Senevîlik, Sâbiîlik gibi İslâm dışı din ve mezheple­re dair bilgi veren eser ilk defa Ali Sâmî en-Neşşâr'ın tahkikiyle yayımlanmıştır[66]. Mezheplerin görüşlerini sadece nakletmesi ve Sûfîyye'yi müstakil bir itikadı fırka olarak zikretmesi bakı­mından önemli kabul edilmiştir.

11- Münâzarât. Râzî'nin Mâverâünnehir'e gidi­şinde Nûreddin es-Sâbûnî ve diğer Mâ-türîdiyye âlimleriyle itikadî ve fıkhî ko­nularda yaptığı tartışmaları ihtiva eder. Fethullah Huleyf'in tahkiki ve İngilizce tercümesiyle birlikte yayımlanmıştır.

12- Halku'I-Kur'ân beyne'l-Mu'tezile ve Ehli's-sünne. Eseri Ahmed Hicâzî es-Sekkâ neşretmiştir.

13- en-Nübüvvât ve mâ ye-te'alleku bihâ. el-Metâlibü'l-'âliye'-nin nübüvvete dair bölümünden ibaret olan eser Ahmed Hicâzî es-Sekkâ tara­fından yayımlanmıştır.

14- Münazara fi'r-red caie'n-naşârâ. Hıristiyanlarca Hz. îsâ'nın ulûhiyyetine ilişkin olarak ileri sürülen iddiaların red­di, Hz. Peygamberin nübüvveti ve Hz. îsâ'ya üstünlüğü. İslâmiyet'in kılıçla ya­yıldığı iddiasının reddi gibi konuları ihti­va eden eser Abdülmecîd en-Neccâr'ın tahkikiyle neşredilmiştir.

15- el-Halk ve'I-ba'ş. Eserin bir nüs­hası Köprülü Kütüphanesİ'nde mevcut­tur.

16- el-Kazâ ve'I-kader. el-Metâlibü'l-'âliye'nm kulların fiille­rine İlişkin bölümünden ibaret olan eser Muhammed Mutasını-Billâh el-Bağdâ-dî tarafından tahkik edilerek yayımlan­mıştır.

17- Metâli'u'l-îmân. Süleymaniye Kütüphanesİ'nde bir nüshası vardır.

18- Şerhu r-rubâciyyât fî işbâti vâcibi'l-vücûd.

19- Hudûşü'l-Câlem.

20- Zâd-i Mecâd. Bu Farsça risa­le Nazif Hoca tarafından Şarkiyat Mec-muası'nda yayımlanmıştır.

21- Kitâbü'l-îmân.

Felsefe ve Mantık.

1- el-Mebduş-Meşrikıyye. Vücûd. vücûb, imkân, vah­det, kesret kavramlarıyla tabîiyyât ve ilâhiyyât meselelerini ihtiva eden eser Muhammed Mu'tasım-Billâh el-Bağdâ-dî tarafından iki cilt olarak yayımlanmış­tır.

2- el-Mülahhaş fri-hik-me ve'l-mantık. İbnü'l-Lebüdîtarafından ih­tisar edilmiş olup bu muhtasann Köprü­lü Kütüphanesİ'nde müellif hattıyla bir nüshası vardır. Ali b. Ömer el-Kâtibî eseri el-Münaşşaş fî şerhi'l-Mü-lahhaş adıyla şerhetmiştir.

3- Şerhu'l-îşârât ve't- tenbîhât. İbn Sînâ'nm el-İşârât ve't-tenbîhât'ındaki ilâhiyyât kısmına yapılmış bir şerh­tir.

4- Lübâbü'i-îşâiât. İbn Sînâ'nın el-tşârât'ma yapılmış bir tehziptir.

5- Aksâmü'1-lez-zât. Hissî. hayalî ve aklî lezzetler üzerin­de duran bu eserin Râgıb Paşa Kütüpha­nesİ'nde bir nüshası mevcuttur.

6- Ta'cîzü'l-felâsife. Tehcînü ta'cî-zi'l-felâsife diye de bilinen eser Fars­ça'dır.

7- Şer­hu cUyûni'l-hikme. Öğrencisi ve Şirvan meliki olan Muhammed b. Rıdvan adına İbn Sînâ'ya ya­pılmış bir şerhtir. Eser Ahmed Hicazı es-Sekkâ tarafın­dan yayımlanmıştır.

8- el-Âyâtü'l - beyyinât fi'l - mantık. Râzî bu adla biri büyük, diğeri küçük olmak üze­re iki eser yazmıştır. Küçüğüne ait yaz­ma nüshalar bilinmektedir. Sirâ­ceddin el-Urmevî eseri Gayâtü'1-Âyât adıyla şerhetmiştir.

9- en-Nefs ve'r-rûh ve şerhu ku-vâhumâ. Râzrnin ahlâk felsefesini ihti­va eden bu eseri Muhammed Saglr Ha­san ei-Ma'sûmî tarafından önce neşre­dilmiş, ardından da İngi­lizce'ye çevrilmiştir. Uzun bir girişle ge­niş notları da ihtiva eden bu tercüme, imâm Râzî's cüm aî-akhlök adıyla ilki 1969'da İslâmâbâd'da olmak üzere bir­kaç defa basılmıştır. Eseri Muhammed el-Alâî ihtisar etmiştir.

10- el-Manpku'l-kebîr.

Tefsir,

1- Mefâtîhu'l-ğayb. et-Tef-sîrii'l-kebîr diye de bilinir. Râzrnin tef­sire dair en önemli eseri olup otuz iki cilt halinde yayımlanmıştır.

2- Esrârü'l-Kurbân. İhlâs, A'lâ, Tfn ve Asr sûrelerinin tefsirinden ibarettir.

3- Meîâtîhul-culûm. Fatiha sûresinin tefsiri olup Bağ­dat Evkaf Kütüphanesi'nde bir nüshası vardır.

4- Esrâru t-tenzil ve envdrü'f-te'vî/. Telsîrü'l-Kur'âniş-şağir adıyla da tanınan bu Farsça eser­de akaid, ah­lâk ve fıkıh konuları Kur'an'a dayanıla­rak izah edilir. Eser 1301'de (1884) ya­yımlanmıştır.

5- Âcâ'ibü'i-Kur'ân. Kelime-i tevhidin sırlan, faydaları, değişik isimleri, müminin makamları, kelime-i tevhîdle ilgili hükümler, zühd ve takva, insanların musibetlerle imtihan edilme­si, tövbe, hüsnüzan gibi itikadı ve tasav­vuf? konulan ihtiva eder.

Fıkıh ve UsÛl-i Fıkıh.

1- el-Mahşûl. Usûl-i fıkha dair olup Tâhâ Câbir el-UI-vânî tarafından tahkik edilerek altı cilt halinde yayımlanmıştır.

2- el-Münteİıab fî uşûli'1-fıkh. el-Mah-şiU'ün muhtasarı olan eser Münteha-bü'l-Mahşûl adıyla da bilinir.

3- el-Burhânü'l-Bahâ 3iyye. eî-Berâhînü'l - Bahâ 3iyye, Risâle-İ Bahâ'îyye ve et-Tarikatü'l-Ba­hâ* iyye diye de bilinen bu Farsça eser, Şâfiîler'in Haneffler'den ayrıldığı mese­leleri zikredip Şafiîliği savunmak için Bâ-miyan Emîri Bahâeddin Sâm b. Muham­med adına kaleme alınmıştır. Sirâceddin el-Hindî tarafından el-Gurretü'l-münî-fe fî tahkîki'1-îmâm Ebî Hanîfe adlı eser içinde Arapça'ya tercüme edilmiş, aynca görüşleri de eleşti­rilmiştir.

4- el-Kâşif 'an uşûli'd-deîâ'il eî-Cedel ve Mebâhişü'l-cedel diye de bilinir. Usül-İ fıkha dair olan eseri Ahmed Hicâzî es-Sekka neşretmiştir. Râzî'nin fıkha dair Şerhu'l-Vecîz, İbtâlü'l-kıyâs, el-Letâ'ifü'1-Gı-ydşiyye adlı bazı eserleri olduğu da nak­ledilmektedir.

Tıp, Astronomi, Matematik.

1- Câ-micu'I-culûm. Çeşitli ilimlerin tarifini ih­tiva eden Farsça ansiklopedik bir eserdir.

2- Şerhu'l-Könûn. İbn Sînâ'nın el-Könûn fi't-tıbb'\-nın şerhi olup Şerhu Külliyâti'l-Kânun ve Halîü müşkilâti'l-Kânun adıyla da bi­linir.

3- et-Tıbbü'l-kebîr. Bizzat Râzî bu ese­rine atıfta bulunmuştur.

4- er-Ravzü'l-'aiîz fî 'ilâci'l-marîz.

5- et-Teşrîh mine'r-re3s ile'1-halk.

6- el-Eşribe.

7- el-Ahkâmü'î- cAlâ3iy-ye fi'î-ahkâmi's-semâviyye, İhtiyârâ-tü- cAlâ iyye ve Rİsâletü 7 - cAlâ 'iyye diye de bilinen eser Alâeddin Muham­med b. Hârizmşah adına Farsça olarak yazılmıştır.

8- es-Smü'l-mektûm fî muhâtabeti'ş-şems ve'l-ka-mer ve'n-nücûm. Eserin Râzfye aidiyeti tartışmalıdır.

9- er-Riyâzü'1-münîka. Matematiğe dair olan bu eserine Râzî atıfta bulunmuştur.

10- Risale fî cilmi'1-hey.

11- Hadâ'iku'l-envâr fî ha-kâ3 iki'l-esrar. Câmicu'l-Cuîûm'a yapı­lan ilâvelerle ortaya çıkan bu Farsça ese­rin çeşitli yazma nüshaları vardır.

12- Risale fî 'ilmi'l-tirâse. Kitâbü'l-Firâse adıyla da bilinen bu ri­sale fizyonomiye dair olup Yûsuf Murâd tarafından Fransızca tercümesiyle birlik­te yayımlanmıştır.

Arap Dili ve Edebiyatı.

1- Nihâyetü'l-îcâz fî dirâyeti'l-iccâz. Kur'ân-ı Kerîm'in i'câzını ispatlamak amacıyla yazılan eser­de teşbih, mecaz, istiare, nazım, İ'câz gibi belagat kaideleri üzerinde durulur. Bekrî Şeyh Emîn tarafından tahkik edilerek yayımlanmıştır.

2- Şerhu Neh-ci'î'belâğa.

3- el-Muhar-rer fi'n-nahv. Bizzat Râzî bu eserine atıf­ta bulunmuştur.

4- Şer­hu Saktı'z-zend. Ebü'l-Alâ el-Maarrî'nin eserine yapılmış bir şerhtir.

5- Muhaşşal fî şerhi'I-Mufassal. Şerhu'l - Mufassal diye de bilinen eser Zemahşeri'nin kitabına yapılmış bir şerh olup Râzî'ye aidiyeti tartışmalıdır.

Biyografi.

1- Menâkıbü'l-İmâmi'ş-Şdfief. îrşâdü't-tâlibîn ile'l-menheci'l-kavim fî beyânı menâkıbi'l-İmûmi'ş-Şâfi cj adıyla da bilinen eserde İmam Şa­fiî'nin hayatı, İslâmî ilimlere dair görüş­leri, münazaraları, şiirleri, nükteleri, di­ğer müctehidlere tercih edilmesinin se­bepleri, İmam Ebû Hanîfe'ye karşı üs­tünlüğü ve Şâfıî mezhebine yöneltilen eleştirilerin cevaplandırılması gibi konu­lara yer verilmiştir. Ahmed Hicâzî es-Sek-kâ'nın tahkikiyle yayımlanmıştır.

2- eş-Şeceretü'l-mübâreke ti'l-ensâbi't-Tâlibiyye. Hz. Ali'nin soyuna dairdir.

3- Fe-ia'ilü'l-aşhâb. Bazı kaynaklarda Fahreddin er-Râzî'ye ait olmadığı halde ona nisbet edilen eser­ler de vardır.

Râzî'yi çeşitli yönleriyle inceleyen mo­nografiler yazılmıştır. Fethullah Huleyf'in Fahrüddîn er-Râzî ve mevkıfuhû mine'l-Kerrâmiyye, Mu­hammed Hüseynî Ebû Sa'de'nin en-Nefs ve hulûîühâ 'inde Fahriddîn er-Râzî, HâdîAlevfnin er-Râzî fey-lesûfen, Mahir Mehdî Hilâl'in Fahrüddîn er-Râzî belâğıyyen, Muhammed Salih ez-Zerkân'm Fahrüddîn er-Râzî ve ârâ3ühü'i-kelâ-miyye ve'l- felsefiyye, Muhsin Abdülhamîd'in er-Râzî müfessiren, Muhammed İbrahim Abdurrah-man'ın Minhâcü Fahriddîn er-Râzî fit-tefsir beyne menâhici mu'âşırih ve Süleyman Uludağ'ın Fahrettin Râzî adlı çalışmaları bunlar­dandır. Ayrıca Tahran'da çıkan Macârif dergisinin bir sayısı Râzî'ye tahsis edil­miştir (111/1 (1986), 8+ 344 sayfa],

TDV İslam Ansiklopedisi