Filozof.net

Harezmi Kimdir, Hayatı, Eserleri, Yaptıkları, Hakkında Bilgi

Muhammed bin Mûsâ el-Harezmî, künyesi Ebû Abdullah. Adı Lâtinceye Alkhorizmi, Fransızcaya Algorithme, İngilizceye ise Augrim şeklinde geçmiştir. IX. yüzyılda yetişen cebir alanında ilk defâ eser yazan Müslüman-Türk matematik, coğrafya ve astronomi âlimi.  780 (H.164) senesinde Harezm’de doğduğu kabul edilir. 850 (H.236) senesinde Bağdat’ta vefât etti. Üç oğlu olup, hepsi de matematik ilmi üzerinde ciddî çalışmalarıyla tanınır.

Harezmî, Hire bölgesinde bir Türk şehri olan Harezm’den ilim öğrenmek için ayrıldı ve zamânın ilim merkezi olan Bağdat’a gitti. Burada kıymetli İslâm âlimlerinden ders aldı ve kendini yetiştirdi. Zamânın Abbâsî halîfesi Me’mûn’dan (813-833) büyük yardım ve destek gördü. Me’mûn kurduğu kütüphânenin idâresini Harezmî’ye verdi. Böylece o zamâna kadar gelebilen matematik ve astronomi kaynaklarını inceleme imkânı bulan Harezmî, Bağdat’taki ilimler akademisi olan Dârülhikme’de vazîfe aldı.

Bütün ihtiyaçları Halîfe tarafından karşılanan Harezmî, Bağdat’ta ve seyâhatlerinde matematik, astronomi ve coğrafya alanında kıymetli araştırmalar yaptı. 830 senesinde heyet başkanı olarak ilmî araştırmalar yapmak için Afganistan yoluyla Hindistan’a gitti. Halîfenin isteğiyle Bağdat’taki Şamasiye ve Şam’daki Kâsiyûn rasathânelerindeki rasat heyetiyle, yeryüzünün bir derecelik meridyen yayının uzunluğunu ölçmek için Sincar Ovasına gönderildi. Harezmî, ilk defâ birinci ve ikinci dereceden denklemleri analitik metodlarla, bir bilinmeyenli denklemleri de cebirsel ve geometrik metodlarla çözmenin kurallarını ve usûllerini tesbit etti. Matematikte ilk defâ sıfır rakamını kullandı. Cebir ilmini, metodik ve sistematik olarak, ilk defâ kendisi ortaya koydu. Harezmî’ye gelinceye kadar cebir adı altında olmamakla berâber, cebire âit birçok mevzular yer almıştır. Harezmî, bunları yeni usûl ve keşifleriyle sistematik bir duruma getirerek cebir ismi altında toplayıp aşağıdaki kare ve dikdörtgenden ibâret misalde açıklanan geometrik isbât yolunu kullandı.

Harezmî, verilen bir denklemin çözümünü sağlamak maksadıyla genel ikinci dereceden denklemleri şu beş duruma ayırmıştır:

1) İkinci ve birinci derece terimleri birbirine eşittir: ax2 = bx; 2) ikinci derece terimi bir sâbit sayıya eşittir: ax2 b; 3) İkinci ve birinci derece terimleri toplamı sâbit sayıya eşittir: ax2 + bx = c; 4)İkinci derece terimi ile sâbit sayı toplamı birinci derece terimine eşittir: ax2 + c= bx; 5) İkinci derece terimi birinci derece terimi ile sâbit sayı toplamına eşittir: ax2 bx+c.

Harezmî, her durumda a,b,c, rakamlarını pozitif tam sayı kabul etmiştir. O sâdece pozitif gerçek köklerle ilgilenmiş, daha önce hiç düşünülmemiş olan ikinci kökün farkına varmıştır. Yukarıdaki üçüncü duruma örnek olarak Harezmi; x2+10x = 39 kökü ifâde eden (x) denklemindeki bilinmeyenini şu metodla buluyordu:

ŞEKİL!!

(x2 + 10x) ifâdesini içerecek tarzda düzenlenen karenin alanı:

(x+5)2 = x2 + 10 x 25 ve buradan x2 + 10 x = 39 olduğundan

(x+5)2 = 25 + 39 = 64 yazıyor ve sonuçta (x+5)2 = 64 veya (x + 5) = 8 ve buradan da  x=3’ü elde ediyordu. Burada (x’in kat sayısı olan 10 sayısının yanısıra (5)e kök diyor ve kareyi tamamlamak için “kök”ün karesini sâbit terim olarak yazıyordu. Bugün de aynı işlem “Kareye tamamlamak” olarak bilinmekte ve kullanılmaktadır.

Harezmî, matematik ilminin yanında astronomi ve coğrafya ilimlerinde de söz sâhibiydi. O, yeryüzünün yapısını inceleyerek, kendi buluşu olan bilgileri ortaya koydu. O zamanlar bilinen; şehir, dağ, nehir ve adaları inceledi. Yeryüzünün çapını hesaplamak için Halîfe tarafından bir heyetle vazifelendirildi. Kitâbu-Sûret-il-Arz adlı enlem ve boylam kitâbını, heyetin hazırladığı esere ilâve etti. Bu eserinde Nil Nehrinin kaynağını açıkladı. Mâlvâ’nın merkezi olan ve Hindistan’ın Gwalyar eyâletinin Ujjain şehrinden geçen boylam dâiresini başlangıç meridyeni olarak almıştır. Batlemyüs’ün astronomik cetvellerini tashih etti.Onun hazırladığı astronomi tabloları asırlarca ilim dünyâsına rehberlik etti. Bu tablolar 16. asır Avrupalı bilginlere rehber olmakla kalmayarak, başta Endülüs âlimleri olmak üzere bütün Müslüman fen âlimleri tarafından icelendi. Güneş ve Ay tutulmaları ile, paralaksa dâir incelemelerinin bulunduğu Zîc-ül-Harezmî adlı eserinde, astronomi için lüzûmlu trigonometri bilgisi ve trigonometri cetvelleri de vardır:

Eserleri

Konu Hakkında Bilgini Paylaş & Yorum Ekle


Güvenlik kodu
Yenile