Filozof.net

İldenizliler Devleti/Hanedanı Tarihi, Hükümdarları, Hakkında Bilgi

Ebû Bekir'in yerine kardeşi Özbek geç­ti. Özbek. Arrân-Azerbaycan tahtına çı­kınca tâbi emîrlerden Mengli isyan etti. Özbek, Halife Nasır-Lidînillâh'ın gönder­diği ordununyardımıyla galip geldi ve Mengli'nin topraklarını halife ile paylaştı. Fakat kendi payına düşen yerlerin başı­na getirdiği Emîr Ağlamış, bir süre sonra buralarda Hârizmşah Alâeddin Muham-med'in adına hutbe okuttu. Ağlamış, 614 (1217) yılında bir rivayete göre Halife Na­sır- Lidînillâh tarafından Bâtınî fedailerine öldürtüldü. Bunun üzerine Özbek, müt­tefiki Fars Atabeği Sa'd ile birlikte hare­ket ederek İsfahan'ı ele geçirdi. Ancak üzerlerine gelen Hârizmşah Alâeddin'e mağlûp oldu ve onun adına sikke kestirip hutbe okutmak şartıyla Azerbaycan'a dö­nebildi.

617 (1220) ve 618 (1221) yıllarında bir­çok şehrini Moğol tahribatından kurtara­mayan Özbek Nahcıvan'a kaçtı. Tebriz'e geri döndüğünde ise ağabeyi Ebû Bekir gibi o da içki ve eğlenceden vazgeçmedi ve komşularının saldırılarına karşı gere­ken önlemleri almadı. Bununla birlikte Lü'lü' ile anlaşmazlığa düşen Musul Ata­beği İmâdüddin Zengfnin Özbek'e sığın­masından İldenizliler'in o günlerde hâlâ güç ve itibar sahibi oldukları anlaşılmak­tadır. Özbek, 6Z1'de (1224) İran'ı istilâ eden Cengiz Han'dan kaçan Hârizmliler'i önce himayesine aldı; fakat sonra Moğollar'ın baskısı üzerine onları teslime mec­bur kaldı. Ertesi yıl Gürcüler'in Azerbay­can'ı istilâ girişimi henüz yeni savuştu-rulmuşken Hârizmşahlar tehlikesi baş gösterdi. Özbek, korkusundan Tebriz'in idaresini karısı Melike Hatun'a bırakarak Gence'ye kaçtı. Celâleddin Hârizmşah şehri ele geçirip devletinin merkezi yaptı ve -bazı rivayetlere göre kocasından boş düştüğünü var sayarak- II. Tuğrul'un kızı olan Melike Hatun ile evlendi. Özbek ise bu onur kırıcı durum karşısında sığındığı Alıncak Kalesi'nde üzüntüsünden öldü. Özbek'in yerine Celâleddin Hârizmşah'ın onayı ile, sağır ve dilsiz olduğu için "Hâmûş" lakabıyla anılan tek oğlu II. Kızılarslan geçmişse de hane­dan Özbek'in ölümüyle fiilen tarihe karış­mıştır.

Gürcü saldırılarına karşı müslümanla-rın müdafaasını üstlenmiş olan İldenizliler Azerbaycan'ın iktisadî, İçtimaî, siyasî ve medenî hayatında önemli rol oynamışlar, ticaret, sanat, ilim ve medeniyetin yük­selmesine uygun bir ortam hazırlamışlar­dır. Atabegler (özellikle İldeniz) âlim. edip ve şairleri himaye etmişler, Nahcıvan. Tebriz ve Hemedan gibi şehirleri mimari eserlerle süsleyip önemli birer ilim, sanat ve medeniyet merkezi haline getirmişlerdir. İldenizli sarayının büyük şairlerin­den bazıları şunlardır: Esîrüddin Ahsîke-sî, Mücîrüddîn-i Beylekânî. Zahîr-İ Fâryâ-bî, Nizâmî-i Gencevî. Kıvâmî, Mutarrizî, Yûsuf Fuzûlî. İmâdüddin Gaznevî ve Şef-rûh İsfahânî. Dönemin mimarisine örnek oluşturan en görkemli eser Nahctvan'da-ki Mümine Hatun Türbesi'dir.

TDV İslâm Ansiklopedisi