Filozof.net

İstimalet Politikası -Osmanlıda- Nedir, Hakkında Bilgi

İstimâlet. Osmanlıların uyguladığı meylettirici ve uzlaştırıcı fetih siyaseti için kullanılan tabir.

Sözlük anlamı "meylettirme, cezbetme, gönül alma" olan istimâlet, Osman­lı kroniklerinde "halkı ve özellikle gayri müslim tebaayı gözetme, onlara karşı hoşgörülü davranma, raiyyetperverlik" mânasında kullanılmıştır. Fethedilen yer­lerin halkına iyi davranma, onları himaye etme, dış düşmanlara karşı can ve mal güvenliğini sağlama, dinî konularda ser­bestiyet verme, vergi hususunda kolay­lık gösterme Osmanlı istimâletinin başlıca unsurlarıdır. Aslında Kur'an'da [Tevbe 9/60] müellefe-i kulûb" şeklinde ifade edilen istimâlet siyaseti Osmanlı fetihle­rini kolaylaştıran önemli bir ilke olarak be­nimsenmiştir. Osmanlı Beyliği'nin Selçuklular'dan devraldığı bu siyaset Bitinya bölgesindeki Bizans tekfurlanyla iyi ge­çinme, yerli halkın kalbini kazanma şek­linde daha kuruluş yıllarında uygulanmış ve Mihaloğullan gibi, Osmanlı askerî ta­rihinde önemli rol oynayan bir akıncı aile­sinin kazanılması örneğinde görüldüğü üzere olumlu sonuçlar vermiştir.

Osmanlı istimâlet siyasetinin asıl dikkat çekici neticeleri Trakya ve Balkan fetihle­rinde ortaya çıkar. Edirne'nin alınmasın­dan sonra gelişen Balkan fütuhatının sa­dece kılıçla değil yerli hıristiyan halkın himayesi, haklarının iadesi, kendilerine dinî serbestiyet verilmesi, vergi muafiyeti ta­nınması gibi ısındırıcı bir politika sonu­cunda gerçekleştiği bilinmektedir. Bu yu­muşak siyaset istimâlet hükmü, istimâletnâme veya isti­mâlet kâğıdı gibi resmî yazılarla da bel­gelenir, böylece devletin tebaasına taah­hüdü resmiyet kazanmış olurdu. Bu taah­hüdün başında hıristiyan reayayı düşman saldırılarına, din ve mezhep farklılıkların­dan doğan türlü baskılara karşı korumak gelirdi. Eskisine oranla daha güvenli bir hayata ve koruma altına alınmış haklara sahip olan gayri müslim tebaa ile uzun yıllar boyunca çok büyük problemler or­taya çıkmamış, Osmanlıların asırlarca Balkanlar'da ve Orta Avrupa'da tutunabilme sebeplerinden biri de bu uygulama­dır. Özellikle eski feodal rejimin-baskısından ve ağır yüklerinden kurtulan Balkan köylülerinin Osmanlılar'ı kurtarıcı gibi gördükleri. Balkanlar'da İslâmiyet'in ya­yılmasında da bu siyasetin nisbî bir rolü olduğu ifade edilir. Ayrıca öteden beri hıristiyan gençlerin Osmanlı ordusunda is­tihdamı, timarlı sipahiler veya voynukla-nn Osmanlı askerî düzeni içinde yer alma­sı, gayri müslim tebaanın Osmanlı idare­sine katılmasına ve onun bir parçası ol­masına yol açtığı hususu üzerinde de du­rulur.

Kalıcı Osmanlı fetihleri muayyen safha­lardan geçerek gerçekleşmekteydi. Halil İnalcik'a göre önce haraçgüzârlık devri başlar, bunu alışma dönemi takip eder, daha sonra halkın memnun olmadığı yerli hanedanın barışçı yollarla bertaraf edil­mesine sıra gelirdi. Ancak eski idarî uy­gulamalar bütünüyle ve âni bir şekilde kaldırılmayıp Osmanlı sistemiyle intibak ettirilir, angarya niteliğindeki ağır mü­kellefiyetler kaldırılırdı. Dinî kurumlar ve hiyerarşiler, sınıfların statüleri, İdarî tak­simat ve gelenekler korunur, timar reji­mine pek yabancı olmayan askerî züm­reler Osmanlı timar sistemine dahil edi­lirdi. Böylece öteden beri Katolik baskısın­dan, yerli beylerin ve voyvodaların tahak­kümünden bıkan halk bu uygulamalar sayesinde Osmanlı tebaasıyla uyum sağ­lar ve Osmanlılık kavramı etrafında bir­leşirdi.