Filozof.net

Çapanoğulları Kimdir, Tarihi, Hakkında Bilgi

Çapanoğulları. XVIII-XIX. yüzyıllarda Bozok merkez olmak üzere Orta Anadolu'da hâkimiyet kuran ayan ailesi.

Cebbarzâdeler, Çaparzâdeler ve Çaparoğulları olarak da bilinen aile, muhte­melen XVII. yüzyıl ortalarında Bozok san­cağına yerleşmiştir. Mamalu Türkmenleri'ne mensup olan Çapanoğullan'nın bilinen en eski atası 1704 yılında Ölen Ömer Ağa, Çapar Ömer Ağa'nın bilinen tek oğlu da Ahmed Ağa'dır. 1728'de Ye­ni İt has voyvodası olarak görülen Ahmed Ağa, başarılı hizmetleri üzerine 1732'de Mamalu Türkmeni voyvodalığına, bun­dan dokuz yıl sonra da Bozok sancağı voyvodalığına getirildi. Ahmed Ağa din ve mezhep ayırımı yapmadığı için bölgesinde yaşayan halkı kendisine bağla­yarak nüfuzunu arttırdı. Onun Babıâli ile iyi geçinmesi, yörede asayişi sağlaması, ihtiyaç anında İstanbul'a et, cepheye de asker ve zahire temin etmek gibi görev­leri mükemmel bir şekilde yerine getir­mesi, çevresindeki ayanlar üzerinde üs­tünlük kurmasını kolaylaştırdı; ayrıca oğ­lu Mustafa'nın 1729 yılında Bozok sanca­ğı mütesellimliğine, 1736'da aynı sanca­ğın voyvodalığına tayin edilmesine imkân verdi. Daha sonra Bozok sancağı voyvo­dalığı kendisine tevcih edildi. 1744'te ay­nı sancağın mütesellimliğine getirildi. Bir yıl sonra kapıcıbaşılık payesini elde etti. 1755'te Bozok sancağı voyvodalığı ma­likâne suretiyle kendisine tevcih edil­dikten sonra bölgenin tartışılmaz hâki­mi oldu. Bu tarihten sonra İse halka za­man zaman zulmetmeye kalkıştığı gö­rüldü. Bir ara Tokat voyvodalığını elinde bulundurdu. 1758'de Yeni İl voyvo­dalığı malikâne üzere kendisine verildi ve 1761'de de mîrimîranlıkla Sivas vali­si oldu. Yaptığı bazı hatalar ve düşmanlarının aleyhindeki faaliyetleri üzerine ertesi yıl bu görevden alındı. Ancak suç­suz olduğu anlaşılınca 1763'te Bozok sancağı kendisine iade edildiği gibi Ço­rum sancağı da arpalık olarak verildi. 1764'te de Niğde sancağı arpalık sure­tiyle tevcih edildi. İdare ettiği yörelerde gücünün, İstanbul'da da itibarının art­ması bir süre sonra onu şımarttı. Böl­gesindeki halka yeniden baskı yapmaya başladı ve Babıâli'den Maraş valiliğini is­teyecek kadar ileri gitti. Merkezî hükü­met bu duruma sert bir şekilde tepki gösterdi ve Çapanoğlu Ahmed Paşa'yi 176S yılında idam ettirdi. Muhallefât’ı zaptedildi ve Bozok sancağı ile Mamalu Türkmeni malikâneleri geri alındı. Diğer mallan ve emlâki çocuklarına bırakıldı. Böylece Babıâli Çapanoğullan'nın Bozok ve çevresindeki idarî nüfuzunu sona er­dirmiş oldu, ancak malî ve iktisadî güç­lerini tamamen ortadan kaldıramadı.

Çapanoğullan'nın Bozok sancağı ve çevresindeki idarî nüfuzlan 1768 yılına doğru yeniden ortaya çıktı. Çünkü aile­nin güç ve basan kaynağını meydana getiren Mamalu malikânesi Çapanoğ­lu Ahmed Paşa'nin oğullan Mustafa ve Süleyman beylere verilmiş, ardından da 1768 yılı başlannda Bozok sancağı mütesellimliği büyük kardeş Mustafa Bey'e tevcih edilmişti. Onun, bölgesinde asa­yişi bozmaya kalkışan leventlerle oymak­lara göz açtırmaması kendisine aynı yıl içinde kapıcıbaşılık unvanının verilmesi­ne vesile oldu.

Mustafa Bey 1768-1774 Osmanlı-Rus savaşında Babıâli'ye sadakatten ayrılma­dı. Bu durum Babıâli'nin Çapanoğullan ailesine karşı teveccühüne yol açtı ve 1769-1770 yıllannda Sivas mütesellim­liğine Mustafa Bey'in kardeşi Selim Bey getirildi. 1771'de ise bu mütesellimlik bölgede asayişi sağlaması şartıyla Mus­tafa Bey'e verildi. 1772 yılında Bozok sancağı mutasarrıfı ve Yeni İl has voyvo­dası olarak görülen Mustafa Bey 1773'-te Kayseri sancağı mütesellimi oldu. Bir yıl sonra da oğlu Ali Rızâ Bey ile karde­şi Süleyman Bey kapıcıbaşilıkla mükâ­fatlandırıldılar. Mustafa Bey 177S yılında mîrâhûr-ı sânî, Çankın sancağı mütesel­limi ve kendisine verilen surre eminliği görevi sonunda da hacı oldu.

Bu arada Samsun ve çevresine hâkim olan Canikli Hacı Ali Paşa ailesinin hâ­kimiyet sahalarını Amasya, Tokat ve Si­vas'a doğru genişleterek Çapanogullan'-nın ilgilendikleri yörelere yayması bu iki ailenin arasını açtı. Aralanndaki çekişme 1772'den itibaren giderek arttı. Özellik­le Canikli Hacı Ali Paşa'nın 1777 yılı so­nunda Kınm seraskerliğine tayin edil­mesi Hacı Mustafa Bey'in kıskançlığına yol açta. Ardından 1778'de Hacı Ali Paşa Erzurum valisi olurken ondan boşalan Sivas valiliğine oğlu Mikdad Ahmed Pa­şa'nın ve Çorum mutasarrıflığına da ye­ğeni Mehmed Bey'in getirilmesi Hacı Mustafa Bey'in endişelerini arttırdı. Çün­kü bu tayinlerle Çapanoğullan'nın hâ­kimiyet alanlanndan olan Çankırı san­cağı Canikliler tarafından kuşatılıyordu. Buna tepki olarak Hacı Mustafa Bey Kı­nm seraskerine asker ve deve yardımın­da bulunmadığı gibi kendi bölgesinden yapılacak yardım sevkıyatını da engel­ledi.

Canikli Hacı Ali Paşa'nın Kınm sefe­rinde ihmalkâr davranıp basan sağlaya­maması İstanbul'da hoşnutsuzluğa se­bep oldu. Bunun yanında halka eziyet ederek servetini haksız bir biçimde art­tırma yolunu seçtiği ve Çapanoğlu Hacı Mastafa Bey'le de bozuştuğu görüldü. Bu durum karşısında Babıâli paşayı or­tadan kaldırmaya karar verdi. Bu sıra­da Mikdad Ahmed Paşa'nın baskısına dayanamayan Amasya âyanlan 1778 yı­lı sonlannda Çapanoğlu Mustafa Bey'e sığındılar. Bunun üzerine hükümet 1779 yılı başlannda paşayı Sivas valiliğinden uzaklaştırarak Trabzon'a naklettiği gibi haksız yere el koyduğu mallan ve emlâ­ki de sahiplerine iade etmesini emretti.

Çapanoğlu Mustafa Bey durumdan fay­dalanarak 1779 yılı ortalarında Mikdad Ahmed Paşa'ya Babıâli'nin emrine uy­ması hakkında bir yazı gönderdi. Vezir unvanına sahip bir paşa olan Mikdad Ah­med. mîrâhûr-ı sânî unvanıyla ve sancak mutasarrıfı olarak kendisinden aşağı de­recede bir İdarî mevkide bulunan Çapa-noğlu'nun müdahalesine sert tepki gös­terdi ve onun topraklama saldırdı, fa­kat yenildi. Canikli Hacı Ali Paşa, çıkan çatışmayı oğlunun kaybetmesi ve Amas­ya'nın Çapanoğlu Mustafa Bey'in eline geçmesi üzerine duruma müdahale et­ti. Paşa İstanbul'a başvurarak Çapanoğ-lu'nun idam edilmesini, aksi halde onu kendisinin cezalandıracağım bildirdi.

Babıâli iki aile arasındaki bu mücade­lede Çapanoğullan'nın yanında yer aldı. Çapanoğlu Mustafa Bey'in kuvvetleri kar­şısında duramayan Canikli Hacı Ali Paşa ve oğlu Battal Hüseyin Bey Kınm'a kaç­tılar. Diğer oğlu Mikdad Ahmed Paşa ise Bursa'da gözaltına alındı. Mücadelenin bu safhasında Hacı Mustafa Bey, rakip­lerini hem kendi hâkimiyet sahasına ya­kın yerlerden hem de Canik'ten uzaklaş­tırmayı başarmış oldu. Ancak Sivas Valisi İzzet Mehmed Paşa'nın, Canik ve çev­resinde Çapanoğullan lehine bozulan den­geyi tekrar istikrarlı bir duruma sokmak için 20 Şubat 1781'de ikinci defa sadâ­rete getirilmesinden sonra aynı yılın ey­lül ayında Canikliler affedildi.

Ailenin reisi Canikli Hacı Ali Paşa'ya vezirlikle Erzurum eyaleti verilip mali­kâneleri iade edildi. Küçük oğlu Mikdad Ahmed Paşa'ya da Erzurum valiliği ile arpalık olarak Amasya sancağı tevcih edildi. Böylece Canikliler'le Çapanoğul­lan yeniden komşu oldular. İki aile ara­sında gizliden de olsa geçimsizlik ve düşmantık tekrar başladı. Ancak bu defa Canikli Hacı Ati Paşa daha temkinli dav­randı. Önce rakibinin kölelerinden bazı­larını elde etti ve bunlar vasıtasıyla 1782 yılının Nisan ayında Çapanoğlu Mustafa Bey'i öldürttü.

Çapanoğlu Hacı Mustafa Bey'in ölü­mü üzerine Babıâli Bozok sancağı mu­tasarrıflığına kardeşi Süleyman Bey'i ge­tirdi. Böylece Çapanoğulları'nın otuz yıl kadar devam edecek en parlak ve ihti­şamlı devri başlamış oldu. Süleyman Bey'in akıllı, tedbirli ve Babıâli'ye karşı genellikle itaatli siyaseti, Çapanoğulla-n'nın nüfuzunu Bozok dışında Çankırı, Amasya. Şarkîkarahisar. Kayseri. Halep, Adana, Tarsus, Konya Ereğlisi, Niğde, Kırşehir ve Ankara'ya kadar yaymış, te­sirlerini Çorum. Maraş, Ayıntab ve Rak-ka'da hissettirmiştir. Gerçekten de Sü­leyman Bey"in Babıâli'ye karşı yumuşak davranması ve ıslahatçı padişah III. Se-lim'in Nizâm-ı Cedîd hareketine taraf­tarlığı, onun hâkimiyet sahasını geniş­letmesine yardımcı olmuştur. Buna ay-nca Süleyman Bey'in Divriği ve çevresi­ne hâkim olan Köse Paşa hanedanı gibi ayanlarla akrabalık kurmasının da rolü­nü eklemek gerekir.

1783 yılından itibaren Yeni İl hassı voy­vodası görülen Çapanoğlu Süleyman Bey Babıâli ile iyi geçinmeye devam etti ve İstanbul'dan gönderilen emirleri aksat­madan yerine getirmeye çalıştı. 1786'da Mısırdaki kargaşayı bastırmak üzere gönderilen orduya 1000 asker yolladı. Bu gayretleri ona 1787'de Çankırı sancağı mutasarrıflığını ve bir yıl sonra da Anka­ra sancağı mütesellimliğini kazandırdı.

Çapanoğlu Süleyman Bey, 1787-1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya savaşlarında cepheye asker ve zahire şevketti. 1790'-da 4000 askerle Rumeli cephesine gitti, ertesi yıl da bizzat sefere katıldı. Bu hiz­metleri karşısında Babıâli 1790 yılında kendisine büyük mîrâhurluk ve hil'at. büyük oğlu Abdülfettah'a kapıcıbaşılık, 1791 "de İse yine kendisine kürk ile Amas­ya sancağı muhassıllığmı verdi. Bu mu-hassıllık 1793 yılına kadar üzerinde kaldı. 1794'te Bereketli ve Bozkır madenleri emanetlerinin kendisine ve Adana ile Tar­sus sancakları mütesellimliklerinin de yakın adamlarına tevcihini sağladı.

1794 yılından sonra Çapanoğlu Süley­man Bey'in zaman zaman Babıâli'ye kar­şı itaatsizlikleri görüldüyse de 1798'de Bereketli madeni üzerinden alınınca tek­rar itaatkâr hale geldi. Rumeli'deki Paz-vandoğlu isyanı ve Mısır'daki Fransız işgali olayları karşısında merkezî hüküme­tin emirleri doğrultusunda buralara as­ker gönderdi. Bölgesinde ve çevresinde­ki asayişsizlik hareketlerini bastırdı.

Nizâm-ı Cedîd'i destekleyen Süleyman Bey, 1793 yılından itibaren bu ordunun malî kaynağını oluşturan îrâd-ı cedîd ha­zinesiyle ilgili olarak konan vergilerin toplanmasına katıldı. Yeni ordunun Ana­dolu'da yerleşip yayılması, asker sayısı­nın arttırılması ve kışla binası yapımı hu­suslarında başarılı hizmetlerde bulun­du. III. Selim 1805 yılı başlarında Nizâm-ı Cedîd teşkilâtını kurması şartıyla Amas­ya sancağı mütesellimliğini Süleyman Bey'e verdi. Ardından aynı yıl içinde, Ça-panoğulları'nın rakibi Canikli Hacı Ali Pa-şa'nın torunu Tayyar Mahmud Paşa'nın iki yıl kadar önce isteyip de elde edeme­diği Sivas valiliğini de vezirlikle Süleyman Bey'in oğlu Mehmed Celâleddin Paşa'ya tevcih etti.

Tayyar Mahmud Paşa bu tayinler kar­şısında asker toplamaya başlamak su­retiyle tepki gösterdi. İşin daha ileriye varmaması için padişah Amasya sanca­ğını Çapanoğlu'ndan geri aldı. Süleyman Bey de bu karara saygı gösterdi. Bu uy­gulamadan tatmin olmayan ve Şehzade Mustafa'nın kışkırtmalarına kapılan Tay­yar Mahmud Paşa, îrâd-ı cedidi kaldı­racağını bildirerek 1805 yılının Haziran ayında önce Amasya'yı, sonra da Çapa­noğulları'nın hâkimiyet alanına giren To­kat ile Zile'yi işgal etti. Çapanoğlu kuv­vetleri duruma müdahale etmek zorun­da kaldılar. Bunun üzerine Babıâli Tay­yar Mahmud Paşa'yı "fermanlı" ilân et­ti. Çarpışmalarda yenilen paşa Sonum üzerinden Kırım'a kaçtı. Süleyman Bey de ağustos ayında Amasya sancağını tek­rar elde etti.

1807 yılında İstanbul'da meydana ge­len siyasî gelişmeler Çapanoğullan açı­sından endişe vericiydi. Mayıs ayındaki Kabakçı Mustafa isyanı ile Nizâm-ı Ce­dîd sona erdirildi. III. Selim tahttan in­dirildi ve yerine IV. Mustafa geçirildi. Ye­ni padişah zamanında 1807 yazında Ni­zâm-ı Cedîd'i desteklemiş olan Süley­man Bey'den Amasya sancağı geri alın­dı ve oğlu Mehmed Celâleddin Paşa da Sivas'tan Diyarbekir valiliğine nakledil­di. Buna mukabil aynı yenileşme hare­ketine karşı çıkmış olan Tayyar Mahmud Paşa ekim ayında affedilip kendisine Trabzon valiliğinin yanı sıra Canik ve Şar­kîkarahisar sancaktan ile sadâret kay­makamlığı payesi verildi. Bu gelişmeler üzerine Süleyman Bey, 1806"dan beri devam etmekte olan Rus savaşında Ru­meli cephesine hükümetin istediği as­kerleri göndermedi. 1808 yılının Mart ayında Tayyar Mahmud Paşa'nın sadâ­ret kaymakamlığından uzaklaştırılması ile Mehmed Celâleddin Paşa yeniden Si­vas valiliğine getirildi. Bu tayinden mem­nun kalan Süleyman Bey Babıâli ile olan münasebetlerini son derece itinalı bir biçimde sürdürdü. Alemdar Mustafa Pa­şa'nın gayretleriyle gerçekleşen temmuz ayındaki taht değişikliğini dikkatle ta­kip etti. IV. Mustafa'nın tahttan indiril-mesiyle yerine geçen II. Mahmud'un sal­tanatının ilk günlerinde, ağustos ayın­da, rakibi Tayyar Mahmud Paşa'nın idam edilmesini memnuniyetle karşıladı.

Yeni yönetime karşı güveni artan Sü­leyman Bey, 1808 yılının Ekim ayında Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın tertip ettiği ayanlar toplantısına katıldı. Toplantı sonunda düzenlenen Sened-i İttifâk'ı imzaladı. Bunun ardından ida­resi altındaki bölgelerde sekbân-ı cedîd birliklerini kurma işine girişti. Rusya ile devam eden savaşta cepheye asker gön­derdi. Bu savaşta oğlu Sivas Valisi Meh­med Celâleddin Paşa Ruslara esir düş­tü. Süleyman Bey Rus harbi sırasındaki hizmetlerinin karşılığını almakta gecik­medi. 1808 yılında Şarkîkarahisar san­cağı voyvodalığını. 1810'da Kayseri san­cağı, 1811'de de Kırşehir sancağı müte-sellimliklerini elde etti.

Çapanoğlu Süleyman Bey 1813 yılın­da öldü. Bunun üzerine II. Mahmud. eya­letleri merkeze bağlama siyaseti gereği Bozok sancağını Çapanoğullan'na men­sup bir kimseye vermedi. Aynı aileden Abdülfettah Efendi ile Abbas Hilmi. Mah­mud. Hamza ve İzzet beyleri İstanbul'a getirtip göz önünde bulundurmayı da ih­mal etmedi.

Padişah, Bozok sancağı için en kuv­vetli aday görünen ve daha önce Sivas ile Diyarbekir valiliklerinde de bulunmuş olan Halep Valisi Mehmed Celâleddin Pa­şa'yı devamlı şekilde Maraş. Erzurum, Karaman, Adana ve Rakka valilikleri gi­bi çeşitli görevlerle Yozgat'tan uzak tut­tu. 1828-1829 Rus harbinde Yenikale'-nin düşmesinde kabahatli gördüğü pa­şanın vezirliğini kaldırdı ve kendisini kapıcıbaşılıkla Tekirdağ'a sürdü. Mehmed Ceiâleddin Bey Tanzimat döneminde Bo­zok ve Kayseri kaymakamlığına getiril­mişse de bu görevde bir yıldan fazla ka-lamamış. 1846'da tekrar aynı makamı elde etmekle beraber aynı yıl içinde az­ledilmiş ve 1848 yılında ölmüştür.

II. Mahmud gibi hareket eden Tanzi­mat devri yöneticileri de Çapanoğulları'nı genellikle Yozgat dışında görevlen­dirmişlerdir. Nitekim Süleyman Bey'in oğullarından Abbas Hilmi Paşa 1846'da Karesi sancağı muhassıllığına, 1847'de Sivas sancağı mutasarrıflığına getiril­miş, Sivas'taki görevinden 1849'da az­ledilmiş ve 1859 yılında ölmüştür. Sü­leyman Bey'in bir başka oğlu Mahmud Bey'in de 1847'de Trablusşam kayma­kamlığına tayin edildiği bilinmektedir. Merkezî hükümet daha sonra, artık Bo-zok sancağmdaki hâkimiyetini tehlikeye düşürecek kadar gücü kalmayan Çapa­noğlu mensuplarını Yozgat'ta bırakmak­ta bir sakınca görmedi. Ancak bunların huzursuzluk çıkardıklarını gördüğü an­da Yozgat dışına sürmekte de tereddüt etmedi. Böylece Babıâli Tanzimat dev­rinde Yozgat ve çevresinde Çapanoğul-lan'nın siyasî nüfuzunu iyice kırmış, an­cak Süleyman Bey'in bıraktığı servet sa­yesinde ailenin nüfuzu devam etmiştir.

İmparatorluğun son döneminde Ça­panoğlu ailesinden Ömer Hulusi Efendi'-nin iki oğlu Önemli birer şahsiyet olarak göze çarpmaktadır. Bunlardan biri. Türk posta ve basın tarihinde önemli bir yer işgal eden, Postahâne-i Âmire nazırlığı (1861), İzmit (1872, 1876), Rodos ve Midil­li mutasarrıflıkları (1884-1885) ile Atina elçiliği (1885) görevlerini yerine getiren gazeteci Agâh Efendi'dir (ö. 1885). Di­ğeri ise 18S8'de Harbiye'yi bitirdikten sonra Rusçuk (1869), Bağdat (1869) ve Hersek (1871) mutasarrıflıkları. Peters-burg sefirliği (1879), Girit vali vekilliği (1889) ve Anadolu ıslahatı umumi mü­fettişliği (1895) görevlerinde bulunan Mü­şir Şakir Paşa'dır (o. 1899).

Çapanoğullan'nın sosyal ve ekonomik nüfuzunu sona erdiren olay, İstiklâl Har­bi içinde Büyük Millet Meclisi hüküme­tine karşı başlattıktan ayaklanmadır. Mil­lî Mücadele'nin önemli ayaklanmaları arasında yer alan Çapanoğlu isyanının elebaşıları, Süleyman Bey'in üçüncü ku­şaktan torunları olan Hacı Osman Nuri Bey'in oğullan Edib, Celâl ve Hâlid bey­lerdir. II. Meşrutiyet döneminde kayma­kamlık ve mebusluk yapan Edib Bey ile mutasarrıflık vazifesi gören Celâl Bey, İttihat ve Terakki Fırkası'na muhalefet­lerinden dolayı görevden alınmışlardı. Bu durum onlann amansız birer İttihat ve Terakki muhalifi olmalarında etkili ol­du, nitekim Edib Bey Hürriyet ve İtilâf Fırkası'na girdi. Bu partinin destekledi­ği. Millî Mücadele'nin İttihatçı hareketi

olduğu biçimindeki propagandalar. Çapanoğullan'nın Kuvâ-yi Milliye hareketi karşısında yer almalarına sebep oldu. Bunda. Edib ve Celâl beylere rakip olan Müftü Mehmed Hulusi Efendi gibi kim­selerin de rolü vardır.

14 Mayıs 1920 tarihinde isyan eden Postacı Nâzım ve arkadaşlarının üzeri­ne. Antep'ten seksen kişilik bir kuvvetle memur edilmiş olan Kılıç Ali geldi. Yoz­gat'ta Kuvâ-yi Milliye'yi desteklemeyen kimselerle gizli toplantılar düzenleyen Edib ve Celâl beylerin niyetini Öğrendi ve onlan göz hapsine aldırdı. Ancak Arap-seyfi'de oturan Hâlid Bey'in Yozgat üze­rine yürüyeceğini anlayınca kuvvetlerinin azlığından Ötürü şehri terkedip Boğazlıyan'a çekildi. Ankara hükümeti Çapanoğ­lu kardeşlere bir "hey'et-i nâsıha" gön­dererek onları Kuvâ-yi Milliye saflarına çekmeyi denediyse de başarılı olamadı. Bunun üzerine 7 Haziran günü Erkân-ı Harbiyye-i Umûmiyye Reisi Miralay İs­met Bey. Sivas'ta bulunan Üçüncü Kolor­du Kumandanı Miralay Selâhaddin Bey'e Çapanoğlu kardeşlerin tevkif edilmesini emretti.

Gelişmelerden haberdar olan üç kar­deş 8 Haziran'da Yozgat'ı terketti. Bun­lar Sungurlu, Alaca, Akdağmadeni, Sor­gun ve Boğazlıyan yöresinde propagan­da yaptlar; Postacı Nâzım ve Aynacıoğul-ları gibi âsi ve çetelerle temasa geçerek adam topladılar. 11 Haziran günü Divan-lı köyü yakınlarında İlk çatışma oldu. Âsi­ler 13 Haziran'da Sorgun nahiyesini, 14 Haziran'da Yozgat'ı, 16 Haziran'da da Alaca'yı ele geçirdiler.

Ayaklanmanın yayılması karşısında Bü­yük Millet Meclisi hükümeti bölgeye Çer­kez Ethem Bey kumandasındaki kuvâ-yi seyyareyi şevketti. Bu kuvvetler 23 Ha­ziran günü geldikleri Yozgat'ta halkın destek vermediği âsileri mağlûp ederek şehirden çıkardılar. İki gün sonra âsile­rin toplanmış bulunduğu Alaca'yı, 28 Ha­ziran'da da Arapseyfi'yi ele geçirdiler. Yenilen Çapanoğullan ve kuvvetleri da­ğılarak kaçtılar. Çerkez Ethem Bey 24 Haziran günü kurduğu bir dîvânıharp-te, aralarında Çapanoğlu Mahmud ve Vâsıf beylerin de bulunduğu on iki âsiyi idam ettirdi. Daha sonra yakalanan Hâ­lid Bey Amasya İstiklâl Mahkemesi ta­rafından idama mahkûm edilip asıldı. Aynı aileden Yusuf Ziya Bey Suriye'ye kaçıp oraya yerleşti. Edib ve Celâl bey­ler 1921'de affedildikten sonra İs­tanbul'a sürüldüler. Kardeşleri Salih Bey ise isyanda bir rol oynamadığı İçin taki­bata uğramadı.

İsyan sırasında Çapanoğullan'nın Yoz­gat'taki konağı yağmalanıp yıkıldı. Mal­lan, emlâk ve eşyaları da talan edildi. Böylece ailenin Yozgat ve çevresinde yak­laşık iki asırdan beri devam eden siyasî, sosyal ve ekonomik nüfuzları ortadan kalkmış oldu. Cumhuriyet devrinin ta­nınmış yazar ve gazetecilerinden Münir Süleyman Çapanoğlu da (ö. 1973) bu aile­dendir.

Çapanoğullan, halk edebiyatı ürünü olan şiir, türkü, efsane, hikâye, fıkra ve deyimlere de girmiştir. Bu aile, serveti­nin bir bölümünü idareleri altındaki yer­lerde imar faaliyetlerinde bulunarak ve vakıflar kurarak hayır yolunda harca­mıştır.

Çapanoğlu Ahmed Ağa 1749'da Yoz­gat yakınlanndaki Saray köyünde bir ca­mi ve bundan dört yıl sonra da Yozgat'­ta bir medrese inşa ettirip bunlar için vakıflar tahsis etmiştir. Büyük oğlu Ha­cı Mustafa Bey 1779 yılında Yozgat'ta Câmi-i Kebîr veya Çapanoğlu Camit ola­rak bilinen kubbeli bir cami yaptırmış­tır. İstanbul'daki Ayazma ve Nuruosma-niye camilerine benzer barok mimari üs­lubuyla inşa edilen bu esere Hacı Mus­tafa Bey 1780'de bir çeşme ile türbe ilâ­ve ederek bir de vakfiye düzenlemiştir. Kurduğu vakfa tahsis ettiği seksen dük­kân ve bir han sayesinde Yozgat bir ida­re ve ticaret merkezi olarak gelişmiştir.

Çapanoğlu Ahmed Paşa'nm küçük oğ­lu Süleyman Bey zamanında ailenin zen­ginliği Bozok, Ankara, Çankırı. Çorum, Amasya, Sarkîkarahisar. Sivas, Kayseri, Kırşehir, Nevşehir. Konya Ereğlisi, Niğ­de, Tarsus, Adana, Maraş, Ayıntab. Ha­lep ve Rakka'daki mukâtaa'larla zirve­ye ulaşmıştır. Süleyman Bey Çapanoğlu Camii'ni genişletmiş, bir okul, bir hamam ve ünlü konağını yaptırmış, 1793 yılında kurduğu vakıfta yer alan altmış kadar dükkân ve bir hamam ile şehrin geliş­mesine önemli ölçüde katkıda bulunmuş­tur. Süleyman Bey'in büyük oğlu Abdülfettah Efendi ise (ö. 1840) babasının va­kıflarına otuz iki dükkân ile bir fınn ek­lemiş, XIX. yüzyıl başlarındaki bir zelze­lede yıkılan Çorum'daki Câmi-i Kebîr ile bitişiğindeki medreseyi yeniden yaptı­rıp Yozgat'taki altmış bir dükkânla bir hanı buralara vakfetmiştir. Aynı zaman­da ilmiyeye mensup olan Abdülfettah Efendi, aynca 1828-1829 Osmanlı-Rus savaşında devlete zamanın rayiciyie 600 kese tutarındaki 10.000 yaldız altını yar­dımda bulunmuştur. Gemerek'teki Şahruh Bey Mescidi de (Merkez Camii) 1822 yılında Çapanoğullan tarafından onarül-mıştır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi

Konu Hakkında Bilgini Paylaş & Yorum Ekle


Güvenlik kodu
Yenile