Filozof.net

Divanı Hümayun Nedir, Özellikleri, Görevleri, Kim Kurdu, Hakkında Bilgi

Dîvân-ı Hümâyun. Osmanlı devlet yönetiminde XV. yüzyıl ortasından XVII. yüzyılın ilk yansına kadar en önemli karar organı.

"Padişah divanı" anlamına gelmekte­dir. Divan kelimesi Türkçe'ye Farsça ve Arapça yoluyla geçmiştir. Kelimenin men­şe itibariyle Ârâmîçe'den geldiği ve Fars­ça'ya da bu dilden geçip yerleştiği ka­bul edilir. İslâm medeniyetinin İlk devir­lerinde Arapça'ya da geçen ve bütün İs­lâm devletlerinin siyasî diline giren keli­menin bu sebeple Arapça olduğu sanıl­mıştır.

Divan eski İran'da malî kayıtların ya­zıldığı defterlere ve bu defterleri tutan resmî dairelere verilen isimdi. İslâm'ın ilk devirlerinde de kelime bu şekilde an­laşılmıştı. Daha sonraları divan başka kelimelerle birlikte "Dîvânü'l-berîd". "Dî-vânü'l-cünd", "Dîvânü'l-hâtem" gibi çe­şitli devlet dairelerinin adı oldu. Bugün­kü modern Arapça'da da divan ilk plan­da "hükümet dairesi, yönetim bürosu memurluk yeri ve sekreterlik" anlamla­rına gelmektedir. Divanın Farsça'da ilk, Arapça'da ikinci anlamı "kurul" veya "toplantı"dır. Osmanlılar'da ise divan Farsça anlamından da ileri derecede "toplantı, kurul, kurul-organ" karşılığında kullanıl­dı. Ayrıca hem toplantının kendisi, hem toplantının yapıldığı yer de bu kelime ile karşılanıyordu. Bugünkü Türkçe'de de divanın ilk anlamı budur. Bununla birlik­te divan bazan Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye. Dîvân-ı Deâvî Nezâreti'nde olduğu gi­bi devlet dairesi anlamında da kullanılı­yordu. Divanın ayrıca "bir şairin şiir kül­liyatı", "oturulan yer, kanepe" gibi baş­ka anlamlan da vardır.

Sıkı bir merkeziyetçilikle yönetilen Os­manlı Devleti'nde Dîvân-ı Hümâyun mer­kezdeki en önemli işleri gören makam sahiplerinden oluşur ve padişah adına karar verirdi. Bundan dolayı Yeniçağ başlarındaki pek çok gelişmiş devlette görülen bu tür kurul-organların en gü­zellerinden biridir.

Osmanlı Devleti'nde birer karar orga­nı olarak çalışan çeşitli divanlar vardı. Bunların en önemlisi, padişahın bulun­duğu yerde onun adına toplanan Dîvân-ı Hümâyun idi. Hiçbir İslâm devletinde bu­nun ayannda bir kurul-organ yoktu. Bu­nun sebebi. Türkler'in daha İslâmiyet'i kabul etmeden önce devlet işlerini gö­rüştükleri kurullara sahip olmalarıydı. Moğolcadaki karşılığı olan kurultay ke­limesiyle ifade edilen bu toplantılarda zaman zaman belli devlet işleri görüşü­lürdü. Bu sağlam gelenek Türk-İslâm devletlerinde de devam etti. Özellikle Abbasîler"deki Dîvânü's-sır, Dîvânü'd-dâ-ri'1-kebîr gibi saray divanlarını, Dîvân-ı Mezâlim gibi her türlü şikâyete açık di­vanları gören Türkler, bunları eski gele­nekleriyle birleştirerek yepyeni bir di­van kavramı oluşturdular. Dîvân-ı Hümâ-yun'a benzeyen ilk gelişmiş İslâm-Türk divanını Büyük Selçuklular kurmuşlardı. Dîvân-ı A'lâ adlı bu divanla Dîvân-ı Hü-mâyun'a geçiş süreci başladı. Bu gele­nek Anadolu Selçuklularfnda da devam etti. Daha sonra bu devletin parçalan­masıyla oluşan beyliklerde de divan ge­leneği sürdü. Aynı türden sade ve basit bir divan Osmanlı beyliğinde de vardı. Beylik giderek tam ve düzenli bir devlet halini aldıkça divan kavramında da ge­lişmeler oldu. Ancak XV. yüzyıl ortaları­na kadar Osmanlı devlet kurumlarının doğup gelişmeleri hakkında sağlıklı kay­naklar bulunmadığından bu kavramda­ki gelişmeleri takip etmek güçtür. Bili­nen husus, özellikle II. Murad dönemin­de divanın Dîvân-ı Hümâyun vasfını ka­zanmaya başlamasıdır. Edirne'de kuru­lan bu divana bazan padişah başkanlık eder ve belirli teşkilât kuralları uygula­nırdı.

Dîvân-ı Hümâyun tam gelişmiş şekli­ni Fâtih Sultan Mehmed zamanında al­maya başladı. Fâtih'e atfedilen ünlü ka­nunnâme bir çeşit anayasa düzeni kur­muş, devletin belli başlı makamlarını, bu arada Dîvân-ı Hümâyun'u da düzen­lemişti. Fâtih'in getirdiği en büyük ye­nilik ise divanda padişahın başkanlığı­nın kesinlikle kaldırılması ve bu işin ve-zîriâzama bırakılmasıdır.

XVI. yüzyıl başlarından itibaren Dîvân-ı Hümâyun devlet içinde padişahtan son­ra en önemli yeri aldı. bu durum XVII. yüzyıl sonlarına kadar sürdü. O dönem­lerden başlayarak Dîvân-ı Hümâyun'un yetkileri yavaş yavaş veziriazamın diva­nına (ikindi divanı) geçmeye başladı. Dî-vân-i Hümâyun arada bir canlanmasına rağmen XVIII. yüzyıl ortalarında Bâb-ı Âsafî, yani veziriazam dairesinin her ba­kımdan gelişmesi sebebiyle bir merasim ve gösteriş yeri durumuna düşmeye baş­ladı. II. Mahmud'un merkez teşkilatın­daki büyük reformu, hem bir sembol durumuna düşmüş Dfvân-ı Hümâyun'un hem de veziriazam divanının sonu oldu ve kabine sistemine geçildi. Ancak Dî­vân-ı Hümâyun bir gösteriş ve teşrifat aracı olarak hiçbir hukukî ve siyasî fonk­siyonu bulunmadan devletin sonuna ka­dar korundu.

Fonksiyonunu kaybetmediği devirler­de Dîvân-ı Hümâyun'un aslî üyeleri vezîriâzam. sayılan genellikle üçle yedi ara­sında değişen Kubbealtı vezirleri, Ru­meli ve Anadolu kazaskerleri, nişancı, Rumeli ve Anadolu defterdarlarından te­şekkül ediyordu. Ayrıca İstanbul'da bu­lunduğu sırada Rumeli beylerbeyi de di­van üyeleri arasında yer alırdı. Vezirlik rütbesine yükseldikten sonra yeniçeri ağası ile kaptan-ı derya da aslî üye olur­lardı. Üye olmamakla birlikte toplantıla­rı yönlendiren önemli yardımcı ise rei-sülküttâbdı. Ayrıca tezkireciler. çavuşbaşı ve daha alt düzeyde görevliler de vardı. Üye veya yardımcı olmamakla bir­likte hükümet merkezinde bir iş için bu­lunan vezir rütbesindeki yöneticilerle mâ-zul beylerbeyileri de toplantılara katıl­mak zorunda idiler. Sadece divan üye­si olarak çalışan, belli görevleri olma­yıp gerektiği vakit bazı işlerle uğraşan Kubbealtı vezirleriyle özellikle örfî hu­kuku çok iyi bilen nişancı bu yapıyı ta­mamlamaktaydı. Merkez teşkilâtının en önemli birimlerinin âmirleri üye olduk­ları halde belli bir idarî veya adlî görevi bulunmayan şeyhülislâm Dîvân-ı Hümâ­yun üyesi değildi. Bu şekilde oluşan güç­lü kurul-organın kararlarını yazmak, gön­dermek, saklamak gibi Önemli işleri gö­ren ayn bir bürokratik teşkilât mevcut­tu. Dîvân-ı Hümâyun kalemleri denilen bu birimler beylik, tahvil ve rüûs kalem­lerinden ibaretti ve şeflerine reîsülküt-tâb deniyordu.

Dİvân-ı Hümâyun çok sıkı teşrifat ku­rallarına uyularak toplanır, toplantılar padişahın bulunduğu yerde yapılırdı. Hükümdarlar genellikle İstanbul'da otur­duklarından Topkapı Sarayı'nın ikinci av­lusunda bulunan ve Harem Dairesi'ne bitişik olan ünlü Kubbealtı klasikleşmiş toplantı yeriydi. Ancak Edirne'de veya başka bir yerde bulunan padişah diledi­ği zaman divanın toplanmasını emrede-bilirdi. Bazı padişahların uzun süre otur­dukları Edirne Sarayı'nda da bir kubbe­altı vardı.

Dîvân-ı Hümâyun XVI. yüzyılda hafta­da bazan dört, bazan beş gün toplanır­dı. XVII. yüzyıl başlarında toplantı sayısı haftada ikiye inmiş, XVIII. yüzyıl başın­dan sonra ise iyice azalmıştı. Toplantı sabah namazından sonra başlardı. Aslî üyeler büyük bir titizlikle belli yerlerine otururlar, yardımcılar ise oturmaz, ayak­ta hizmet ederlerdi. Toplantı normal şartlarda öğle ezanına kadar sürerdi.

Toplantı gündemini reîsülküttâb ha­zırlar, ilk önce siyasî ve idarî konular gö­rüşülürdü. Bir yüksek mahkeme şeklin­de çalışan divanda padişahın onayına sunulması gerekmeyen işler hakkında hemen karar verilir ve hazırlanan karar müsveddeleri temize çekilmek üzere ni­şancıya teslim edilirdi. Nişancı da padi­şah tuğrası çekili fermanı hazırlar veya hazırlatırdı. Böylece idarî, siyasî veya ad­lî bir konuda padişah adına karar veril­miş olurdu. Ancak divan üyeleri bazı ko­nulan padişaha arzetmeden kesinleştir-mezlerdi. Bu işleme "arza çıkmak" de­nirdi. Toplantı bitince üyeler sıra ile pa­dişah huzuruna çıkıp görüşülen işler hak­kında bilgi verirlerdi. Padişah bu görüş­leri onaylarsa kararlar kesinleşmiş sayı­lırdı.

Devletin bütün büyük makam sahip­lerinin katıldığı, padişah adına karar ve­ren Dîvân-ı Hümâyun'un, gelişmiş döne­minde veziriazamın da üstünde bulun­duğu söylenebilir. Zira veziriazam tek başına padişahı temsil ederse de divan­da bir kurul içinde diğer yetkililerle bir­likte çalıştığından ve kararlar ilgili kişi­lerin katılmasıyla verildiğinden Dîvân-ı Hümâyun'un padişahtan sonra en yet­kili makam olduğu kabul edilmelidir. Öte yandan veziriazamın şer'î konularda da­va görmesi mümkün değildi. Halbuki Dî­vân-ı Hümâyun kazaskerler dolayısıyla bu konuda da yetkiliydi.

Dîvân-ı Hümâyun'un idarî ve siyasî yet­kileri yanında Batili gözlemcilerde hay­ranlık uyandıran tarafı adlî işlerde ken­dini göstermektedir. Buraya sosyal mev­ki, yaş. din, dil. cinsiyet farkı kesinlikle gözetilmeksizin herkes yazı ile veya biz­zat başvurabilirdi. Üyeler bütün şikâyet­leri dinlemek zorundaydılar İslâm hu­kukunda temyiz kavramı olmadığı, ka­dının verdiği hüküm kesin sayıldığı hal­de burada kadıların hükümleri de ince­lenir, haksız görülenler bozulur ve yeni­den hüküm vermesi için kadıya gönde­rilirdi. Şeriat dışı örfî konularda ise ni­şancı ile veziriazam ve diğer vezirler ka­rar verirlerdi.

Divan toplantıları padişahın sarayında yapılırdı. Padişah toplantı salonuna açı­lan kafesli bir pencere ardından istedi­ği zaman görüşmeleri dinleyebilirdi. Bu da üyelerin son derece adaletli, temkin­li karar vermelerini sağlardı. Çünkü en küçük bir haksızlığın cezasının siyaseten katle kadar gidebileceği bilinmekteydi. Bu sebeple Dîvân-ı Hümâyun herkesin rahatlıkla başvurduğu örnek bir kurul-organdır. Padişahın vekili olan veziria­zamlar hareket serbestliklerini sınırla­yan bu kuruma sempati göstermemiş­lerdir. Bundan dolayı çok daha rahat ve tam hâkim bir şekilde çalıştıktan ken­di İkindi divanlarının yetkilerinin arttı-nlmasına çalışmışlar ve bunu da bilhas­sa XVIII. yüzyılda tamamıyla başarmış­lardır.

XVI-XVII. yüzyıllar arasında ne Batı'da ne de Doğu'da emsaline rastlanan bu büyük kurul-organın gelişemeyip yozlaş­masının en önemli sebebi, burada basit de olsa bir "temsil" niteliğinin bulunma­masıdır. Padişahın mutlak otoritesine bağlı olarak çalışan üyelerden başka bel­li sosyal kesimlerin temsilcilerinin diva­na alınması düşünülemezdi. Halbuki Ba­tı'da çok daha ilkel bazı kurullara çeşitli ekonomik ve sosyal etkilerle bürokrasi dışı temsilciler de girince bu organlar gelişti. Dîvân-ı Hümâyun'da ise böyle bir özellik yoktu. Kurumlaşmamış, belli ku­rallara bağlanmamış ve ancak zaman za­man toplanan "meşveretler" de bu ek­sikliği giderememiştir.

Osmanlı Devletinde Dîvân-ı Hümâyun'-dan başka divanlar da vardı. Veziriazam divanı yanında cuma günleri yine onun konağında toplanan ve şer'î davalarla uğraşan, bundan dolayı sadece kazas­kerlerin katıldığı cuma divanı, yine bu­na benzer nitelikte çarşamba divanı en önemli diğer kurul-organlardandır. Her makam sahibi de ayrıca kendi dairesin­de divan kurardı. Eyaletlerde de valinin başkanlığında toplanan, merkezdeki ikin­di divanının küçük bir kopyası olan eya­let divanlan çalışırdı.

Diyanet İslam Ansiklopedisi