İslâmî İlimler.

Tefsir ve Kıraat. Tefsir faaliyeti her ne kadar sahabe devrinde başlamış ve İbn Abbas gibi ileri gelen bazı sahâbîlerin tefsir “Sahîfe”leri olduğu ileri sürüi-müşse de bunlar o dönemde rivayet halinde ve dağınık bir durumda bulu­nuyordu. Kur'an tefsirinin sistemli bir şekilde ele alınışı, hicrî ikinci yüzyılın başlarına rastlar. Tefsir ilmi bu yüzyılın ikinci yansından İtibaren de ilk meyve­lerini vermeye başlamıştır. Mukâtil b. Süleyman'ın Tefsîrü'l-Kur’ân, Yahya b. Sellâm'ın Tefsîfi ve Abdürrezzâk b. Hemmâm'ın Tefsirü'l-Kur'ârn bize ulaşan ilk tefsirlerdir. Âyetlerin genel yorumu yanında Kur'an'ın metniyle ilgili çeşitli filolojik çalışmalar da aynı za­manda başlamıştır. Yahya b. Ziyâd el-Ferrâ'nın Macâni’l-Kur'ân'ı ve Ebû Ubeyde'nin Mecâzü'l-Kur'ân'ı bu ko­nuda kaleme alınan ilk eserlerdir.

Taberinin, kendisinden önceki tefsir çalışmalarının hemen hemen hepsini içine alan Cami'u'l-beyân fî tefsîri'l-Kur'ân adlı büyük tefsiri, hiç şüp­hesiz, bu dönemdeki tefsir faaliyetinin en büyük mahsulüdür. Abbasîler zamanında ortaya çıkan dinî ve fikrî akımla­rın etkisiyle diğer İslâmî ilimlere paralel olarak tefsir ilmi de gelişme göstermiş, tefsirde rivayet ve dirayet metotları te­şekkül etmiştir. Bu metotlara göre ka­leme alınan genel tefsirler yanında Ki­sâî, Ebû übeyd Kasım b. Sellâm, İbn Kuteybe, Zeccâc, Ebû Ca'fer en-Nahhâs ve Bâkıllânî gibi tanınmış bir çok âlim tarafından da Kur'an metnini çeşitli yönleriyle ele alan garîbü'I-Kur'ân, müşkilü'l-Kur'ân, müteşâbihü't-Kur'ân, mecâzü'l-Kur'ân, i'câzü'l-Kur'ân, en-nâsih ve'1-mensûh gibi başlıklar taşıyan bir çok eser telif edilmiştir. Abbasîler dev­rinin sonlarına doğru tefsir ilminin ulaştığı seviyeyi göstermesi bakımın­dan Zemahşerfnin el-Keşşâf ve Fah-reddin er-Râzi’nin Mefâtîhu'I-ğayb adlı iki önemli tefsirini zikretmek gerekir. Tahâvî, Cessâs ve Ebû Bekir İbnü'1-Arabinin Ahkâmü'l-Kur'ân adlı fıkhî tef­sirleriyle Sehl et-Tüsteri’nin Tefsir, Sülemi’nin Hakâ'iku't-tefsîr ve Kuşeyrînin Letâ'ifü'l-işârât adlı tasavvufî tefsirleri de yine bu dönemde kaleme alınmıştır.

Diğer taraftan, kıraat-i seb'a ve aşere imamlarının birkaçı müstesna, hepsi Abbasîler zamanında yaşamış ve kıraatle ilgili çalışmalar bu devirde doruk noktasına varmıştır. Ebû Ubeyd Kasım b. Sellâm'ın Kitâbü'l-Kur'an, Ebû Bekir b. Mücâhid'in “Yedi kıraat”i tasnif ettiği önemli eseri Kitâbüs-Sebla, İbn Mihrân'ın el-Göye fi'l-kırâ’âti'l-'aşr, Mekkî b. Ebû Talibin el-Keşf'an vücûhi'1-kırâ’âti's-setf ve Ebû Amr ed-Dânrnin et-Teysîr”i bu dönemde telif edilmiş belli başlı eserlerdir.

TDV İslam Ansiklopedisi