Fülâni Hareketi.

Batı Afrika'da sö­mürgecilik öncesinde en önemli İslâmî cihad hareketi. Senegal'in Futa Toro böl­gesinden Nijerya'nın kuzeyindeki Hevsâ bölgesine hicret etmiş Fülânî kabilesine mensup Osman b. Pûdrnin (Osman’dan Fodyo, ö. 1817) putperest kabileler ara­sında İslâm'ı yaymak için başlattığı ha­rekettir. Osman b. FÛdrnin kısa zaman­da iyi sonuçlar elde etmesiyle Gobir bölgesindeki Degal'da büyük bir müslüman topluluk meydana geldi. Bu toplu­luğun gittikçe güçlenmesi, bölgeyi kont­rolünde tutan Hevsâ Krallığı'nda endi­şe uyandırdı ve iki topluluk arasında bir gerilime yol açtı. 1797'de Gobir Kra­lı Nafata ile onun yerine geçen Yunfa müslüman yayılmasının önüne geçmek için bazı tedbirler aldılar. Hareketin li­deri Osman b. Fûdrye karşı saldırıya geçen Gobir Kralı Yunfa'nın kuvvetleri­ni müslümanlar başarıyla püskürterek 1806-1808 yıllan arasında bölgede bir­çok önemli merkezi ele geçirip nüfuz­larını genişlettiler. Gobir'in merkezi Alkalavva'yı da Fülânî hareketinin nüfuzu­na alan Osman b. Fûdî. İslâmî esaslara bağlı bir devlet kurdu (1809) ve Atlantik sahillerinden Tinbüktü ve Hevsâ'ya kadar olan bölgeyi hâkimiyeti altına aldı. Daha sonra, sınırları genişleyen devletin batı kesimini kardeşi Abdullah b. Muhammed'e, doğu kesimini de oğlu Muhammed Bello'ya bıraktıysa da ölünce­ye kadar devleti tek başına yönetmeye devam etti.

Fülânî hareketi, Osman b. FÛdînin ölü­münden sonra oğlu Muhammed Bello (ö. 1838) tarafından Sokoto Halifeliği adı altında sürdürüldü. Bello, Fülânî hâki­miyetini kabul etmeyen kabilelerle de­vamlı bir savaş halinde idi ve kendisine itaat etmeyen kabilelere karşı 1836'da kazandığı Gavvakuke Savaşfyla hâkimi­yeti altındaki topraklar en geniş sınırla­rına ulaştı. Sokoto Devleti'nin sınırlan batıda Mâsînâ'dan doğuda Bagîrmfye, güneyde Yorbu'dan kuzeyde Büyük Sahra'daki Adar Agâdes'e kadar uzanıyor­du. Giriştiği fetih hareketleri yanında Muhammed Bello. ilmî gelişmeyi de teş­vik ederek medrese ve camiler inşa ettirdi. Kendisi de ilmî çalışmalara bizzat iştirak ederek ülkede ilmî seviyenin yük­selmesine çalıştı. Aynca dışarıdan gele­bilecek saldırılara karşı koymak için sı­nırlarda ribât'lar inşa ettirdi.

Mâsînâ bölgesinde Osman b. Fûdrninkine benzer faaliyeti, Ahmedü Lobbo (Şeyh Hamedü) olarak bilinen Fülânî âli­mi Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekir b. Saîd gerçekleştirmiştir. Osman b. FÛdrnin emrinde cihad hareketlerine katılan Ahmedü Lobbo daha sonra Mâ­sînâ bölgesindeki kabileler arasında İslâm'ı yaymaya çalıştı ve 1813'te put­perest Bambara kabilelerine karşı ci­had ilân etti. 1826'da Tinbüktü'ye ka­dar ilerledi ve Hamdullahi şehrini baş­şehir yaparak bir İslâm devleti (Mâsînâ Şeyh Hamad Devleti) kurdu. Ahmedü Lobbo'nun ölümü üzerine (1844) devle­tin başına oğlu Ahmedü Şeyhu (ö. 1852) geçti ise de el-Hâc Ömer'in 1862'de baş­şehir Hamdullahi'yi ele geçirmesiyle bu devlet ortadan kalktı.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Yorum ekle veya Makaleye katkı yap

Uyarı!
Hakaret içeren yorumların yasal takip gereği ip adresleri sistem tarafından kayda alınmaktadır.


Filozof
Özel Arama Motoru
- Design by Filozof.net