Filozof.net

Anasayfa

Erdeşir Kimdir, Hayatı, Dönemi, Hakkında Bilgi -Sasanilerin Kurucusu-

Erdeşîr (ö. 242) Sâsânî Devleti'nin kurucusu ve destan kahramanı hükümdar (226-240).

Eski Farsça'da (Avesta dili) Rtahşira Artaherhes, Orta Farsça'da (Pehlevî) Artaşîr (Ardaşîr) şeklinde telaffuz edilen ve "Kutsal padişah" (arde şehr [haşsre]) mânasına gelen bu isim üçü Ahamenîler (m.ö. 559-330), üçü de Sâsânîler (226-651) döneminde olmak üzere altı hükümda­rın adıdır. İslâm dünyasında bu hüküm­darlardan sadece Sâsânîler devletinin kurucusu olan Erdeşîr Erdeşîr-i Bâbe-kân adıyla tanınmaktadır. Bazı kaynak­ların Erdeşîr-i Evvel şeklinde kaydettik­leri bu hükümdarın hayatı hakkında ye­terli bilgi yoktur. Efsanevî bir kimlik ta­şıyan Erdeşîr'in bir rivayete göre soy­lu bir Pers ailesine mensup olduğu ve İstahr'ın Hîr bölgesinde doğduğu ka­bul edilmektedir. Hanedana adını veren büyük babası Sâsân İstahr'da Anahita âteşkedesinin muhafızıydı; büyük anne­si Râmbihişt de bir prens ailesinden gel­mekteydi. Babası Bâbek'in ise Fars'ın Dârâbcird şehrinde askerî bir görevi vardı. Başka bir rivayete göre ise Sâsân'ın Aha-menîler soyundan geldiğini öğrenen Bâ-bek kızını ona vermiş. Erdeşîr de bu ev­lenmeden dünyaya gelmiş, ancak Sâsân ortadan kaybolunca Bâbek Erdeşîr'in babası olarak kabul edilmiştir.

Bâbek, İstahr Kralı Gozihr'den Dârâb-cird Kalesi kumandanı Tîrî'nin yerine Er­deşîr'in getirilmesi sözünü alır. Tîrî ölün­ce onun yerini alan Erdeşîr hâkimiyetini yaygınlaştırdığı gibi babasını da Gozihr'i devirmeye teşvik eder ve Gozihr'i devi­ren babası ile birlikte merkezî yönetime karşı ayaklanır. Ayaklanmanın başında İstahr krallığı ortadan kaldırılır. Erdeşîr, 28 Nisan E24'te Medler ülkesinde (Med­ya) Hürmüzcân'da yapılan savaşı kazanır ve aynı yıl hükümdarlığını İlân edfr. An­cak bazı kaynaklarda onun resmen 226 yılında Medâin'de tahta çıktığı kabul edil­mektedir [Elr., II, 372). Part Hükümdarı V. Arduvan'ı yendiği bu savaştan sonra "şâhânşâh" (şahlar şahı) unvanını alan Erdeşîr'in bu zaferi ve diğer faaliyetleri o dönemin kitabelerine de yansımıştır. Er­deşîr daha sonra Fars, Hûzistan. Kirman'ı ele geçirmiş ve Partlar'ın mahallî hüküm-darlarıyla onlara bağlı olanları hâkimiyeti altına almış, buralarda yeni şehirler kur­muş ve adına para bastırmıştır. 226-227 yıllarında Part İmparatorluğu'nun kuzey­batısında Hatra'yı alma teşebbüsü sonuç­suz kalmışsa da Part İmparatorluğu'nun doğusunda güçlenmiş ve birçok Part ileri gelenini kendine bağlamıştır. Kuşan ve Turan hükümdarları da Erdeşîr'e bağlı­lıklarını bildirmişler, böylece Merv ve yö­resi Sâsânî İmparatorluğu sınırlarına da­hil edilmiştir. Ayrıca güneybatıda Kuzey Arap sahilleri (Bahreyn) ele geçirilmiş, zamanla eski Roma ve Part sınırı Sâsâ-nîler'in Romalılarla kuzeybatı sınırı ol­muştur.

Erdeşîr ve vârisleri, dışarıda Ahamenî­ler dönemi siyasetini takip etmekle be­raber ondan daha iyi sonuçlar aldılar. Ülkede huzuru sağlamanın gerekli oldu­ğunu, saldırgan bir siyasetin sonuç ver­meyeceğini düşünen Erdeşîr, ülkesini ge­liştirmek amacıyla Huzistan'da Erdeşîr-i Hürre (bugünkü Gür Fîrûzâbâd), Ram Er­deşîr. Hürmüzd Erdeşîr (Sûku'l-Ahvâz); Aşağı Mezopotamya'da Veh Erdeşîr, Esterâbâd Erdeşîr (Kerh-i Miyşân) gibi ken­di adıyla anılan birçok şehir kurdu. Bu­nun yanında Zerdüşt dinini de canlan­dırmaya çalışan Erdeşîr, Avesfa'nın göz­den geçirilip yeniden düzenlenmesini sağ­ladığı gibi taş kabartmalar ve kitabeler hazırlanması geleneğini başlattı. Ondan sonra gelen Sâsânî hükümdarları bu ge­leneği daha da geliştirdiler. Erdeşîr'in ölüm tarihi kesin olarak belli değildir. Kaynaklardaki bilgilerden, oğlu I. Şâpûr'un onun sağlığında 12 Nisan 240'ta hükümdar olduğu ve Erdeşîr'in yaklaşık 242 yılı Şubatında Öldüğü anlaşılmakta­dır [Eir., II, 374).

Erdeşîr hakkında kaleme alınan millî ve hamasî duygularla yüklü Kâmâme-i Erdeşîr-i Bâbekân adlı mensur destan günümüze ulaşmıştır. Erdeşîr ve halef-leriyle ilgili olayları esas almakla birlik­te tarihî nitelikten çok destan özelliği taşıyan eser Sâsânîler'in son dönemin­de (VI. yüzyıl) telif edilmiştir. İran destan edebiyatında önemli bir yeri olan Kârnâme-i Erdeşîr-i Bâbekân, Firdevsî"nin Şd/indme'sinin Erdeşîr ve diğer Sâsânî padişahları hakkındaki bölümünün he­men hemen tamamına kaynak teşkil et­miştir. Böylece Şâhnâme kahramanları arasına da giren Erdeşîr özellikle Fars edebiyatının tarihî-efsanevî şahıslar kad­rosunda yerini almıştır. Pehlevîce yazı­lan ve birkaç defa orijinal metniyle ba­sılan eser ayrıca Mahmûd Cevâd Meşkûr'un Farsça, T. Nöldeke'nin Almanca ve Dârâb Des­tur Peshatan Sancana'nın İngilizce ve Gucerâtî tercümesiyle bir­likte yayımlan mıştr.

TDV İslam Ansiklopedisi

Konu Hakkında Bilgini Paylaş & Yorum Ekle


Güvenlik kodu
Yenile