Gatafan Kabilesi, Tarihi, Özellikleri, Hakkında Bilgi

Gatafân. Adnânîler’e mensup bir Arap kabilesi.

Kabilenin soyu Gatafân b. Sa’d b. Kays b. Aylan b. Mudar b. Nizâr b. Mead yo­luyla Adnan’a ulaşır. Tamamen göçebe bir hayat süren Gatafanlılar önceleri. Hi­caz ile Semmer dağları arasında Necid’-den Mekke’nin güneyine kadar uzanan bölgelerde otururlardı. Daha sonra çe­şitli yerlere dağıldılar. Cengâverlikleriyle tanınan Gatafân’ın başlıca kollan Fezâre, Eşca’, Abs, Zübyân, Muhârib, Sa’lebe ve Mürre’dir. Câhiliye devrinde Abs ile Zübyân arasında vuku bulan Dâhis Sa­vaşı meşhurdur.

Gatafânlılar Câhiliye devrinde putpe­rest olup Nahle’de bulunan Uzzâ’ya ta­pıyorlardı. Putun üzerine bir bina yapa­rak tapınak haline getirmişler ve bir de bakıcı tayin etmişlerdi. Ayrıca Suriye ta­raflarında bir tepede Ukaysır adlı putla­rı vardı, burayı tavaf eder ve yanıbaşında tıraş olurlardı. Gatafânlılar’ın Bussâ adlı bir mâbedleri daha vardı. İkinci Aka­be Biatı’nda bulunarak Hz. Peygamber’e biat eden ve önce Mekke’ye, sonra da Medine’ye göç eden Ukbe b. Vehb, Resûl-i Ekrem tarafından Benî Hilâl b. Amir’e İslâm davetçisi olarak gönderilen Ma’kıl b. Sinan ve Hendek Gazvesi sırasında müslüman olan Nuaym b. Mes’Ûd gibi kabile mensupları hariç Gatafânlılar’ın büyük kısmı uzun süre İslâm’a yaklaş­mamış ve müslümanlara düşmanlık et­miştir. Gatafân’ın Muhârib ve Sa’lebe kollarının Zûemer’de toplanıp Medine çevresini yağmalamaya hazırlandıklarını öğrenen Hz. Peygamber üzerlerine bir sefer düzenledi. Ashaptan 450 kişinin katıldığı, Gatafân (Zûemer) Gazvesi de­nilen bu sefer sırasında(Rebîülevvel 3 / Eylül 624) kabile reislerinden Dü’sûr b. Haris, yağmurda ıslanan elbisesini ku­rutmakla meşgul olan Resûl-i Ekrem’in yanına gizlice yaklaşarak onu öldürmek istemiş, fakat onunla yüz yüze gelince sarsılmış, kılıcı elinden düşmüş, bunun üzerine müslüman olmuştur. Ertesi yıl Benî Nadîr Gazyesi’nden sonra Necid bölgesin­deki Gatafânlılar’dan Muhârib ve Sa’le­be oğullarının müslümanlarla çarpışmak üzere toplandıklarını haber alan Hz. Pey­gamber onlara karşı bir gazve tertiple­di.

Hendek Gazvesi’nde Gatafânlılar, Ku-reyş kabilesinin ve yahudilerin müttefi­ki olarak müslümanlara karşı cephe al­dılar. Muharebe sırasında Eşca’ kabilesi­nin ileri gelenlerinden Nuaym b. Mes’ûd müslüman oldu. Rivayete göre Nuaym ve kabilesi muharebe devam ederken çeşitli düşman grupları arasında İhtilâf çıkarmaya çalıştılar. Kuzey istikametin­deki ticaret kervanlarının müslümanla-nn tesir sahasına girmesi üzerine. Benî Kureyza Gazvesi’nden sonra Mes’Ûd b. Ruheyla başkanlığındaki Eşca’lılar’ın Hz. Peygamber’le önce muahede imzaladık­ları, sonra da topluca müslüman olduk­ları anlaşılmaktadır[208]. Re­sûl-i Ekrem. Hendek Gazvesi esnasında Medine’nin hurma gelirlerinin üçte biri­ni vererek Gatafânlılar’ı müttefiklerin­den ayırmak istedi, ancak böyle bir an­laşma gerçekleşmedi.[209]

Hendek Gazvesi’nden yaklaşık dört ay sonra Fezâre kolu reisi Uyeyne b. Hısn Hz. Peygamberin develerini gasbedip çobanını Öldürdü. Bunun Üzerine Resûl-i Ekrem bir sefer düzenleyerek onları Zû-kared’e kadar takjp etti[210]. Bjr ticaret kervanının başında bu­lunan Zeyd b. Harise Gatafânlılar’ın ara­zisinden geçerken aniden hücuma uğ­radı, arkadaşları şehid edildi ve malları alındı (6/627). Bu hücumdan güçlükle kurtularak Medine’ye dönen Zeyd Resûl-i Ekrem tarafından Benî Fezâre üzerine gönderildi. Zeyd, başarılı bir askerî ha­rekâtla öteden beri İslâm aleyhtarı ta­vırları ile bilinen Ümmü Kırfe’yi ve diğer bazı kimseleri esir alarak Medine’ye dön­dü. Öte yandan 7. yılın başlannda(Ma­yıs 628) Hz. Peygamber Hayber’e yönel­diği sırada Gatafânlılar’ın bilhassa Fe­zâre kolu Hayber yahudilerine destek verdiyse de bunlar müslümanlann uygu­ladığı taktjk sonucunda yurtlarına dön­mek zorunda kaldılar. Resûl-i Ekrem bir ihbarı değerlendirerek Fezâreliler üzeri­ne Beşîr b. Sa’d kumandasında bir bir­lik yolladı. Beşîr bazı esir ve ganimetler­le geri döndü. 8. yılın Şaban ayında(Ara­lık 629) Ebû Katâde el-Ensâri’nin kuman­dasında Gatafân üzerine düzenlenen se-riyye ile de (Hadıra Seriyyesi) çok sayıda ganimet ve esir alındı. Artık direnme im­kânı kalmayan Uyeyne b. Hısn düşman­ca davranışlardan vazgeçip müslüman oldu ve Mekke’nin fethine katıldı. Hu-neyn Gazvesi’nden sonra Ci’râne’deki ganimetlerin dağıtımı sırasında müellefe-i kulûbdan sayılan Uyeyne’ye 100 deve verildi.

İslâmiyet’e karşı uzun süre cephe alan Gatafânlılar arasında başlayan İslâmlaş­ma hareketi 9 (631) yılında tamamlan­dı. Benî Fezâre ile Mürre, Hârice b. Hısn ve Haris b. Avf başkanlığında bir heyeti Medine’ye göndererek İslâmiyet’i kabul ettiklerini bildirdiler. Bununla beraber müslümanlıklan sathî idi. Nitekim Re­sûl-i Ekrern’in vefatından sonra Fezâ­re kabilesi reisi Uyeyne irtidad ederek peygamberlik iddiasında bulunan Tuleyha b. Huveylid ile birleşti. Hârice b. Hısn kumandasında Hz. Ebû Bekir’in Zülhassa yakınındaki ordugâhına saldıran müş­rikler bozguna uğratıldı. Ayrıca Hâlid b. Velîd de Uyeyne’yi Buzâha’da mağlûp etti ve esir alarak Medine’ye gönderdi. Uyeyne’nin öldürülmesine karar verildiy­se de İslâmiyet’i gerçekten benimsediği­ni söyleyerek Ölümden kurtuldu. Eşca’lı-lar irtidad olaylarına karışmadılar. Gata­fân I ila r, Hulefâ-yi Râşidîn devrinde Ka-disiye Savaşı gibi büyük muharebelerde İslâm ordusunda görev aldılar. Emevî-Abbâsî mücadelesinin son safhasını teş­kil eden Zap Suyu Savaşj’na katıldılar. Abbasî ihtilâlinden sonra Gatafân’ın adı daha az duyulur oldu. Fezâre, Eşca’ ve Sa’lebe 230’daki (844-45) bedevî ayak­lanması içinde yer aldı. Büyük Boğa’nın (Boğa el-Kebîr) bastırdığı bu isyandan sonra kabilenin önemli bir kısmı Arabistan’ı terketti ve yerlerini Tay kabilesi aldı. Emevî Halifesi Hİşâm b. Abdülmelik’in emriyle 107’de (725) Mısır’a iskân edi­len Kuzey Arapları (Adnânîler) arasında Gatafân’ın adı geçmez. Ancak daha son­raki dönemlerde Mısır, Libya ve Endü­lüs’te Gatafân’a mensup olduklarını ile­ri sürenler çıkmıştır. Muallakât şairlerin­den Antere ile Nâbiga ez-Zübyânî Gata­fân kabilesindendir.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Sitede Ara