Haşhaş Nedir, Bitkisi, Nerede Yetişir, Ne İşe Yarar, Hakkında Bilgi

Haşhaş. Kapsülünden afyon, tohumundan yağ elde edilen tarım bitkisi.

Haşhaş kelimesi, bitkinin kapsülü sal­landığında tohumların çıkardığı sesten kaynaklanan taklidî (onomatopeik) bir İsim olmalıdır; çivi yazılı Hitit tabletlerinde rastlanan en eski adı hassikanın da yine aynı sesten türediği düşünülebilir.

Haşhaş (Papaver somniferum). gelincik-giller familyasından 30-200 cm. boyun­da bir yıllık otsu bir bitkidir. Yapraklan sapsız ve kenarları dişli, dalların ucunda tek basma açan beyaz veya mor renkli çi­çekleri büyük ve meyveleri (kapsül) 4-5 cm. çapında yaklaşık küre biçimindedir. Mey­vesi tepeciğinin altından delikler halinde açılanına p. s. spontaneum {açık haşhaş), açılmayanına p. s. anatolicum (Anadolu haşhaşı, kör haşhaş) denir. Tohumlar kü­çük, böbrek biçiminde ve beyaz, kirli sarı veya morumsu siyah renkli olur. Dünya genelinde birçok kültür formu bulunan haşhaşın eskiden beri Türkiye’de hemen hemen yalnız kör haşhaş türünün tarımı yapılır. Bu türün, çiçekleriyle tohumlan beyaz (var. albascens) veya mor (var. violas-cens) olmak üzere iki önemli çeşidi vardır. Bunlardan beyaz çiçekli olanı (ak haşhaş) afyon, diğeri yağ elde etmek için ekilir. Birçok türü bulunan yabani haşhaşların çoğu bir yıllıktır. Kiremit kırmızısı renkli büyük çiçekleri olan çok yıllık türlerin ise (p. orientale. p. pseudo-orientale) morfin taşımadıkları için uyuşturucu bir etkileri yoktur.

Haşhaş kapsülüne haşhaş başı veya kellesi denir. Kapsül, henüz olgunlaşma­dan özel bir bıçakla çizilmesi sonucu kısa sürede katılaşan bir süt salgılar. Bu süt­lerin bir araya toplanıp yoğrulmasıyla af­yon denilen uyuşturucu ve ağrı kesici madde elde edilir. Bugün Türkiye’de Bol­vadin’de kurulmuş olan afyon alkaloitleri fabrikasında ham afyon işlenerek morfin ve kodein gibi alkaloitler üretilmektedir. Kapsülün olgunlaşmasının ardından kırı­larak çıkarılan haşhaş tohumunun kav­rulduktan sonra sıkılmasıyla haşhaş yağı elde edilir. Açık sarı renkli, uçucu ve lezze­ti hafif tatlı olan bu sıvı yağ haşhaş yetiş­tirilen bölgelerde yemeklere konur. Haş­haş yağı, aslında uyuşturucu etkisi bu­lunmamakla birlikte kapsül kırılırken kü­çük parçaların ve tozun tohuma karış­ması sebebiyle çok az miktarda afyon al­kaloitleri ihtiva eder ve bu yüzden alışık olmayanlara baş ağrısı verir. Ezilen to­humların hamura katılması ile haşhaşlı ekmek yapılır; haşhaş küspesi de çok de­ğerli bir hayvan yemidir.

Anadolu’da haşhaş tarımının insanla­rın yerleşik hayata geçtikleri yıllara ka­dar gittiği tahmin edilmekte, hakkındaki ilk yazılı bilgilere de milâttan önce II. bin-yıla ait Hitit tabletlerinde rastlanmakta­dır. Zamanla haşhaş tarımı buradan çev­redeki bölgelere, daha sonra da afyon üretimi kuvvetli bir ihtimalle İslâm tıbbı­nın etkisi ve müslüman tacirlerin aracılı­ğıyla Hindistan ve Çin’e kadar yayılmıştır.

Bütün dünya devletlerinde olduğu gibi Türkiye’de de afyon kullanımını engelle­mek amacıyla haşhaş ekimine Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden bu yana belli sınırlamalar getirilmiştir. 1933yılın­dan beri özel izne tâbi olan haşhaş tarı­mı, 1974’te alınan Bakanlar Kurulu karart uyarınca sadece Afyon, Burdur, Denizli, İsparta, Konya, Kütahya ve Uşak illerinde yapılmakta ve toplanan kapsüller fabri­kada işlenmek üzere çizilmeden Toprak Mahsulleri Ofisi’ne satılmaktadır.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Sitede Ara