Karapapak/Karapapaklar Kimdir, Aşireti, Kökeni, Tarihi, Hakkında Bilgi

Karapapaklar. Türkiye, Azerbaycan ve İran’da yaşamakla olan bir Türk topluluğu.

Karapapak, Karapapah. Borçalı ve Terâkime Terekeme gibi çeşitli isimlerle anılan bu topluluk başlarına siyah kuzu derisinden serpuş giydikleri için bu adı almışlardır. Karapapaklar, Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar’ın müridlerine giy­dirdiği, on iki imamın adı yazılı on iki di­limli “taç” adlı kızıl kavukları reddederek Sünnîlik’lerini belirtmek üzere ısrarla “ka­ra papak” giymişlerdir. Özbekistan’ın Karakalpak Özerk Cumhuriyeti’nde yaşa­makta o!an Karakalpaklar’la akrabadır­lar. Bu iki grubun Kuman Kıpçak ve Bul­gar Hazar Türkleri’nin bakiyeleri olduğu ve Karapapaklar’ın Hazar kağanlarına kız veren en itibarlı Kıpçak boylarından biri­ni teşkil ettiği ileri sürülmektedir. Karapapaklar, muhte­melen asıl vatanları olan Orta Asya’dan göç ederek Kafkasya’nın Daryal ve Derbend boğazlarından geçip Gürcistan’a gelmişler ve daha sonraki yıllarda bölge­ye yayılmışlardır. Kafkasya bölgesinin Os­manlı Devleti tarafından fethi sırasında çoğu zaman Türkler’in yanında yer almış­lardır.

Karapapaklar, 1828 Türkmençay Antlaşması’ndan sonra yurtlarını terkederek Türkiye ve İran’a göçmüşlerdir. Azerbay­can genel valisi Abbas Mirza zamanında İran’a göç ettirilen 800 Karapapak ailesi­ne Sulduz bölgesi timar olarak verilmiş­tir. Bu bölgeye gelen Karapapak şubeleri şunlardı: Tarkavün, Saral, Araplı, Can Ahmedli, Çaharlı ve Ulaçlı. Esas şube hanla­rın mensup olduğu Tarkavün’dür. Karapapaklar’ı Sulduz’a getirerek burada aşi­reti kuran Mehdi Han Borçalı da Tarka­vün boyundandır. 1908-1912 yıllarında Türk hâkimiyetine geçen bölge I. Dünya Savaşı sırasında bazan Türk, bazan da Rus idaresine geçmiş, 1919’da Ruslar’ın çekilmesinin ardından eskisi gibi İran’a kalmıştır. Sayılan bugün yaklaşık 50.000 civarında olduğu tahmin edilen Iran Ka-rapapaklan Anadolu’dakilerden farklı ola­rak hâlâ aşiret hayatı sürmektedir. Ko­nuştukları lehçe Azerî Türkçesi’nin bir ağzıdır. Sultan Alparslan döneminde (1064) İslâm dinini kabul eden Karapapaklar’dan İran’da yaşayanların çoğunluğu Şiî, Türkiye’dekiler Sünnî’dir.

Azerbaycan’daki Karapapaklar daha zi­yade Araş nehri civarına yerleşmişlerdir. 1926 Sovyet nüfus sayımında ayrı grup olarak [ 6316 kişi] kaydedilmelerine rağ­men sonraları Âzerîler’le birlikte zikre­dilmişlerdir. Sayıları İran’da 30.000. Tür­kiye’de 50.000 civarında tahmin edilmek­teydi. Günümüzde Karapapaklar’ın nüfu­su hakkında kesin bir rakam vermek zor­dur. Çünkü her üç ülkede yapılan nüfus sayımlarında ayrı birer halk olarak belir­tilmemektedir.

Osmanlı Devleti zamanında Kars’a yer­leştirilen Karapapaklar, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Gazi Ahmed Muh­tar Paşa’nın kumandası altında büyük yararlıklar göstermişlerdir. Gazi Ahmed Muhtar Paşa Sergüzeşti Hayâlım adlı eserinde onların bu savaştaki kahraman­lıklarından övgüyle söz eder. Özellikle re­isleri Mihr Ali Bey’in kahramanlıkları saz şairleri tarafından destanlaştırmıştır. Ancak Kars’ın Ruslar tarafından işgali üzerine I. Dünya Savaşı sırasında Karapa­paklar yeniden göç etmişler ve Sivas, To­kat. Amasya gibi vilâyetlere yayılmışlardır. Günümüzde bu şehirlerin dışında Kars, Ağrı, Muş ve Erzurum’da yaşamak­ta olan Karapapaklar aşiret özelliklerini kaybederek yerli halkla kaynaşmışlardır. Ziraat, halıcılık, hayvancılık gibi işlerle uğraşmakta ve göçebelikten kalma bazı inançlar bugün de varlığını korumakta­dır.

1883 yılında Ruslar tarafından yapılan nüfus sayımına göre Kars bölgesinde 21.652 Karapapak yaşıyordu ve bunların 11.721’i Sünnî, 9931’i de Şiî idi. 1897’deki Rus sayımına göre ise bu sayı 29.879’a. 1910’da 39.000’e çıkmıştı. Bunlar Kars kazasında altmış üç, Ardahan’da yirmi dokuz ve Kağızman’da yedi köyde yaşı­yorlardı. 1926’da Rusya’da yaşayanların sayısı 6316’ya düştü. 1979 nüfus sayımı­na göre eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği’ne bağlı Gürcistan ve Er­menistan’da 5000 civarında Karapapak bulunuyordu. Ancak bunlar bölgedeki Ahıska Mesket. Meshi, Türkmen ve Hemsin gibi diğer Türk gruplarıyla bir­likte II. Dünya Savaşı sırasında Orta Asya ve Sibirya’ya sürüldü. Karapapaklar’ın savaştan sonraki âkıbetleriyle İlgili yoktur. Ermenistan’da yaşayanlar Karabağ savaşının ardından muhtemelen Azerbaycan’a göç etmişlerdir.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Sitede Ara