Mekke Tarihi -Literatür, Kitapları- Hakkında Bilgi

Mekke tarihine dair ilk bilgi­lere, Hz. Muhammed’in gençliğinde ka­tıldığı Kabe’nin yeniden inşası sırasında temellerden çıkarılan ve Mekke ile Kabe’­nin kutsallığına işaret eden kitabelerde rastlanır. Mekke tarihiyle ilgili bugün mevcut en eski metin, Hasan-ı Basrî (ö. 110/728) tarafından kaleme alınan Fe-zâ’ilü Mekke ve’s-sekeni bihâ (flhâ) adlı eserdir (Kuveyt 1980), Daha sonra Mekke’nin yerleşim planı, topografıkya­pısı ve özellikle Kabe hakkında geniş bilgi veren, Mekke tarihiyle ilgili kendisinden önceki bütün rivayetleri toplamaya çalı­şan Ezraki’nin Ahbâru Mekke ve mâ ca’e fîhâ mine’l’âsâr’ı (Mekke 1994) bu konuda diğer eserlerin birinci derecede kaynağıdır. III. (IX.) yüzyıldan günümüze intikal eden bir başka eser de Fâkihî’nin Ahbâru Mekke iî kadîmî’d-dehr ve hadîşih adlı kitabıdır (Mekke 1407/1986-87). Mekke tarihini ayrıntılı biçimde ele alan Fâkihî, Ezraki’nin aksine eserini bö­lümlere ayırmamış ve muhaddislerin me­todunu takip ederek ilgili konu başlığı al­tında bütün hadis ve haberleri nakletmiştir. Takıyyüddin el-Fâsî de Şiftfü’l-ğarâm bi-ahbâri’l-Beledi’i-harâm (Beyrut 1405/ 1985). el-‘İkdü’ş-şemîn iî târihi’l-Beledi’l-emîn (Beyrut 1998) ve el-Mukni miri ahbâri’l-mülûk ve’l-huleiâ ve vü-lâti Mekkete’ş-şürefâ’ (Dımaşk 1406/ 1986) adlı eserleri kaleme almıştır. Fâsf-nin bunların dışında Mekke tarihi ve ri­caline ait ihtisar ve zeyilleri vardır. Necmeddin İbn Fehd’in İthâfü’l-verâ bi-ahbâri Ümmi’l-kurâ ile İzzeddin İbn Fehd’in Ğdyetü’l-merâm bi-ahbâri saltanati’l-Beledi’l-harâm’ı, IX-X. (XV-XVI.) yüzyıllar Mek­ke’sinin ilim ve fikir hayatında önemli bir mevkiye sahip olan İbn Fehd ailesi men­supları tarafından Mekke tarihi ve ricali­ne dair yazılan çok sayıdaki eserden en kapsamlisidır. Mekke’ye Osmanlı devrin­de yapılan hizmetler başta olmak üzere bu dönemde şehrin siyasî, kültürel ve sosyal tarihi hakkında ayrıntılı bilgi veren ve şair Bakî tarafından Fezâİl-i Mekke adıyla Türkçe’ye çevrilen Kutbüddin en-Nehrevâlî’nin ei-Plâm bi-cflâmi beytillâhi’l-harâm (Ka­hire 1305), Baldırzâde Mehmed Efendi’-nin Târîh-i Mekke, Ahmed b. Muhammed el-Esedi’nin îhbârü’l-kirâm bi-ahbâri’l-Mescidi’l-harâm (Kahire 1985), Ali et-Tabe-Vninel-Ercü’l-miskîve’t-tânhü’l-Mek-kî fî ahbâri’l’Harem ve’l-Kcfbe ve terâcimi’i-mülûk ve’l-hulefâ (Mekke 1996), Sincârî’nin Menâ^ihu’l-kerem fî ahbâ-ri Mekke ve’î-beyt ve vülâtî’l-Harem (Mekke 1998), Muhammed Cârullah İbn Zahîre’nin el-CâmFu’l-latîf fî fazli Mek­ke ve ehlihâ ve binâ’i’î-beyti’ ş-şerîf İbnü’z-Ziyâ’nınTârihu Mekkete’l-müşerrefe ve’l-Mescidi’i-harâm ve’l-Medîneti’ş-şerîfe ve’l-kabri’ş-şerîf ve Hasan el-Uceymî’nin Târihu Mekke ve’l-Medîne ve Beyti’l-Makdis,

Mekke’nin tarihi yanında başta hac olmak üzere burada yapılan ibadetlerin fıkhî hü­kümlerinden de bahseden İbnü’l-Cevzî’-nin Müşîrü’s-sâkin ilâ eşrefi’l-emâkin (Riyad 1995) ve Muhibbüddin et-Taberî’-nin, el-Kırâ U-kâşıdi Ümmi’l-kurâ (Ka­hire 1970) adlı kitapları diğer önemli eser­ler arasında yer alır.

Mekke’de bir mühtedi gibi altı ay kadar oturan Snouck-Hurgronje’nin Mekka adlı eseri, Mekke tarihine ait ilk şarkiyat çalışması ve Batı dünyasında İslâm’ın dinî merkezi hakkın­da en kapsamlı kitap olması bakımından dikkati çeker. Eyüp Sabri Paşa’nın Mir’â-tü’l-Haremeyn adlı eseri de şehir hak­kında ayrıntılı bilgi veren önemli kitap­lardan biridir. XIX. yüzyıl Mekke tarihine dair diğer bir Önemli eser de Ahmed b. Zeynî Dahlân’ın Hulâşatü’l-kelâm fî be-yâni ümerâ’i’l-Beledi’l-harâm’ıdir.

Mekke’nin fazileti hakkında müstakil veya Medine ve Kudüs ile birlikte çok sa­yıda risale ve kitap yazılmıştır. Bunlar ara­sında Mufaddal el-Cenedî’nin bir kısmı kaybolmuş olan FezâHlü Mekke adlı ese­ri önemli bir yere sahiptir. Mekke başta olmak üzere üç şehrin faziletini bir arada ele alan eserlerden Muhammed el-Ye-menî’nin Türkçe kaleme aldığı Fezâil-i Mekke Medine ve Kudüs adlı kitabı sa­yılabilir.

Mekke hac rehberi niteliğindeki pek çok risale ve kitaba da konu olmuştur. Eski Türk edebiyatında genellikle “menâsik-i hac” ve “menâzil-i hac” adlarıyla anılan bu eserlerde yer yer manzum bölümlerle Mekke’nin tarihi, coğrafyası ve fazileti hakkında şiir ve kasideler de bulunur. Anadolu sahasında hazırlanmış ilk eser­lerden olan Ahmed Fakih’in Kitâbü Evsâ­fı mesâcidi’ş-şerife’smde Mekke’ye ge­nişçe yer verilmiştir. İslâm dünyasının önemli şehirlerini görmek ve hac görevi­ni ifa etmek isteyen seyyahların yazdığı seyahatnamelerde de Mekke geniş bir şekilde anlatılır. İspanyol asıllı seyyah Ali Bey’in Traveis of Ali Bey adlı seyahatnamesi Batı’da Mekke’ye dair kaleme alınan ilk sistematik rapor özelli­ği taşır.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Daha yeni Daha eski