Mesbuk Ne Demek, Anlamı, Mezheplerde Mesbuk, Hakkında Bilgi

Mesbuk Cemaatle kılınan namazın birinci rek’atını kaçıran kimse anlamında fıkıh terimi.

Sözlükte “başkalarını geride bırakmak, geçmek” anlamındaki sebk masdarından ism-i mef ûl olan mesbûk kelimesi “geçi­len, geride kalan kimse” demektir. Fıkıh terminolojisinde mesbûk ilk rek’atı kaçır­dıktan sonra imama uyan kimseyi ifade eder; Şafiî ve Hanbelî mezheplerinde ise nisbeten farklı içerikte kullanılan bir terimdir. Birinci rek’ata yetişip rek’atîarın tamamını imamla birlikte kı­lana müdrik, cemaatle namaz sırasında bir mazeretten dolayı ayrılıp tekrar dön­düğünde bir rüknü kaçırana da lâhik de­nilir. Cemaatle namazda imama uyanla­rın (muktedî) çeşitli durumlarını ifade eden bu terimler fıkıh terminolojisinin geliştiği sonraki dönemlerde ortaya çık­mış olup bunların Kur’an ve hadislerde -sözlük anlamlan dışında yukarıda belir­tilen kavramsal çerçevede kullanımlarına rastlanmaz. Mesbûkla ilgili dinî hüküm­ler Hz. Peygamberin açıklamalarına ve uygulamalarına dayanmaktadır.

İftitah tekbirini imamla beraber almak daha faziletli olmakla birlikte Resûl-i Ekrem, huşûa engel olacağı için namaza yetişmek amacıyla koşmamayı tavsiye etmiştir. Ayrıca cemaatle kılma­nın fazileti dolayısıyla namazın hangi kıs­mında olursa olsun imama uymaya teş­vikte bulunmuş cemaatle namazın bir rek’atına erişen kimsenin o namaza yetişmiş sayılacağını belirtmiştir. Bu hadisler ve Hz. Peygamber’in uygulaması ışığında ulaşılan fıkhî sonuçlara göre ima­ma rükûda iken yetişen kimse iftitah tek­birini kıyam vaziyetinde alır, sonra rükûa gider. Bazı âlimler bu kimsenin iftitah ve rükû için ayrı ayrı tekbir getireceği, Ha­nefî’ler ve Mâlikîler ise başlangıç tekbiri­nin yeterli olacağı, isterse rükû için de ay­rıca tekbir alabileceği kanaatindedir. İma­ma uyan kimse iftitah tekbirini rükûa vardıktan sonra söyierse namaza başla­mış olmaz. İmam rükûdan başını kaldır­madan yetişip onunla birlikte rükû yapan kişi o rek’ata erişmiş sayılır ve onu kaza etmesi gerekmez. Ancak Şâfiîler’e göre imamla birlikte rükûda duruş süresi bu rek’ata yetişmiş sayılma açısından özel bir önem taşır. Yine Şafiî mezhebinde Fa­tiha sûresinin okunması hem imam hem cemaat İçin farz kabul edildiğinden ima­ma rükûa varmadan yetişen kimsenin Fâtiha’dan bîr miktar okuması gerekir.

“Yetiştiğinizi kılınız, yetişemediğinizi kaza ediniz” mealindeki hadisi esas alan bütün mezhepler, ilk rek’ata yetişemeyen kimsenin kaçırdığı rek’atları imam selâm verdikten sonra kalkıp ta­mamlaması gerektiği noktasında birleş­mekle birlikte bu kısmın kaza mı yoksa bina mı (eda) olduğu hususunda ve di­ğer bazı ayrıntılarda görüş ayrılıkları bu­lunmaktadır.

Hanefîler’e göre mesbûk, namazın ka­çırdığı kısmını kural olarak tek başına na­maza duran kimse (münferit) gibi tamam­lar. Dolayısıyla imama yetiştiği rek’atta kıraat açıktan ise Sübhâneke duasını oku­mamış olacağından bunu da selâmdan sonra tek başına kaza etmeye başladığı ilk rek’atta okur ve eûzü besmele çeke­rek kıraate başlar.

Mesbûkun yetiştiği kısım, Hz. Ali’nin uygulamasını esas alan Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf a göre hükmen namazın sonu, Abdullah b. Mes’ûd’unkini esas aian İmam Muhammed’e göre İse kıraat bakımın­dan namazın başı, teşehhüd bakımından sonu kabul edilir. Esastaki bu ihtilâfın neticesi olarak meselâ akşam namazının son rek’atına yetişen kimse, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’a göre imam selâm verdik­ten sonra diğer ikisini kaza etmek üzere ayağa kalkar, aralarında oturmaksızın her birinde Fatiha ve sûre okuyarak iki rek’atı tamamlar. İmam Muhammed’e göre İse kalkıp Fatiha ve sûre okumak su’retiyle bir rek’at kılarak oturur, Tahiyyat’ın ar­dından kalkıp Fatiha ve sûre okuyarak bir rek’at daha kılar ve son ka’de ile namazı­nı bitirir. Yine Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’a göre dört rek’atlı bir namazın dördüncü rek’atında imama uyan kimse selâmın ar­kasından kalktığında her birinde Fatiha ve sûre okuyarak aralarında oturmadan iki rek’at daha kılıp oturur; Tahiyyat’tan sonra kalkıp sadece Fatiha okuyarak bir rek’at daha kılar ve son ka’de ile namazını bitirir. İmam Muhammed’e göre ise imamın selâmının ardından kıyama kalktı­ğında Fatiha ve sûre okuyup kıldığı rek-‘attan sonra vacip olan ilk ka’deyi yapar, Tahiyyat okur, ardından kıyama durur, Fatiha ve sûre okuyup rek’atı tamamlar; Tahiyyat için oturmadan ayağa kalkar, sadece Fatiha okuyarak bir rek’at daha kılar ve son ka’deyi tamamlayıp selâm verir. Hanefî uygulamasında İmam Muhammed’in görüşünün esas alındığı an­laşılmaktadır.

Normal durumlarda mesbûk yetişeme­diği rek’atları kaza etmek için imamın se­lâmını bekler, daha önce kalkması tahrimen mekruhtur. İmam, ister mesbûkun kendisine uymasından öncesine ister son­rasına ait bir hata sebebiyle sehiv secde­sine gidecek olursa mesbûkun da bu sec­deyi yapması gerekir. Bundan dolayı mes­bûk, selâm verilince hemen kıyama kalk­mayıp sehiv secdesi yapılmayacağını an­layacak kadar bir süre bekler. Bu esnada “Allâhümme salli” ve “Allâhümme bârik” ile diğer duaları okumaz; bir görüşe göre kelime-i şehâdeti tekrarlar, sahih kabul edilen diğer bir görüşe göre ise Tahiy-yat’ı yavaş yavaş okuyarak imamın selâ­mını bekler. Unutarak imamla birlikte selâm verirse kalkıp namazını tamamlar ve bunun için sehiv secdesi yapması ge­rekmez; fakat imamla birlikte selâm ver­mesi gerektiğini düşünüp selâm verirse bu kasıtlı selâm olduğu için namazı bo­zulur. Mazereti olan, meselâ imamın se­lâm vermesini beklemesi halinde nama­zını tamamlamadan güneşin doğması gibi bir durumdan endişe eden mesbûk ise teşehhüd miktarı oturduktan sonra kalkar. Ancak -imam namazını tamam­lamadan mesbûk yalnız başına namaz kılamayacağından- imam henüz teşehhüd miktarı oturmamışken kalkar ve yetişe­mediği bir rek’atı tamamlayarak imamla birlikte selâm verirse namazı sahih olmaz. Eğer ayağa kalkmasının ardından imam sehiv secdesine giderse geri döner, dön­mezse namazının sonunda sehiv secde­sini yerine getirir. Mesbûk, namazın ka­çırdığı kısmını kaza ederken kural olarak tek başına namaz kılan kimse konumun­da olduğundan bu sırada sehiv secdesi gerektiren bir hatası olursa onun için de sehiv secdesi yapar. Fakat bazı durumlar­da mesbûk İmama uyan kişi gibi telakki edilmiştir. Meselâ tek başına kıldığı kı­sımda başkalarının ona uyması caiz de­ğildir; yine Ebû Hanîfe’ye göre münferit, kurban bayramında farz namazların ardından teşrîk tekbiri okumazsa da mes­bûkun imamla birlikte bu tekbiri getirip sonra ayağa kalkması gerekir.

Şafiî mezhebine göre mesbûk terimi, -ilk rek’atta bile olsa- başlangıç tekbiriyle imamın rükûu arasında Fâtiha’yi okuya­cak kadar bir zaman bulamayan kişiyi ifade eder. Herhangi bir rek’atta iftitah tekbiriyle imamın rükûu arasında Fati­ha’yi okuyacak kadar bir süreye yetişen kimseye ise “muvafık” denir. Mesbûk imama rükûa gitmesinden az önce uyar­sa hemen Fâtiha’ya başlar, imam rükûa gidince o da Fâtiha’yı bitirmeden rükûa gider. Eğer imam rüküda iken ona uyar­sa iftitah ve rükû tekbiri alarak rükûa gider ve Fatiha okumaz. Her iki durum­da imamın okuduğu Fatiha onun için de geçerli olur. İftitah tekbirinin ardından ayrıca rükû tekbirini almadan rükûa gi­derse namazı yine sahihtir, ancak sünneti terketmiş olur. Birinci rek’atı kaçıranın yetiştiği rek’at kendisi için ilk rek’at sa­yıldığından tamamladığı kısım bina nite­liğindedir. Buna göre meselâ sabah na­mazının ikinci rek’atında imama yetişir­se imamla beraber Kunut duasını okudu­ğu gibi ayrıca kendisinin ikinci rek’atmda Kunut’u tekrar eder.

Mâlikîler’e göre mesbûk, imamla bir­likte kılamadığı rek’atları tamamlamak üzere ayağa kalktığında kıraati kaza, fiil­leri ise bina eder. Dolayısıyla kaçırdığı rek’atlar kıraat açısından onun için İlk rek’atlardır, imamla birlikte kıldıkları ise son rek’atlardır. Bu bakımdan yetişeme­diği rek’atlan kıraatin açıktan veya gizli oluşunu göz önünde bulundurarak kaza eder; imamın açıktan okuması gereken rek’atlarda açıktan, gizli okuması gere­ken rek’atlarda gizli okur. Fiilleri bina et­mesi, kıraat dışında kalan Kunut vb. fiil­ler açısından imamla birlikte kıldığı rek-‘atları namazın başı, kaçırdıklarını da so­nu sayarak namazını tek başına kılıyor-muş gibi tamamlaması anlamına gelir. Meselâ mesbûkyatsı namazının son rek­’atına yetişse İmam selâm verince kalkar, Fatiha ve sûreyi açıktan okuyarak bir rek’at kılar, teşehhüd için oturur, üçün­cü rek’ata kalkar, yine Fatiha ve sûreyi açıktan okuyup bir rek’at daha kılar. Ar­dından dördüncü rek’ata kalkar, gizlice Fâtiha’yı okur. Namazın kalan rükünleri­ni tamamlayarak selâm verir. Sabah na­mazının ikinci rek’atında imama uyan mesbûk Kunut duasını birinci rek’atı ka­za ederken de okur. Son rek’atın rükûun-dan sonra imama yetişen kimse mesbûk hükmünde değildir, cemaatle namazı ka­çırmış sayıldığından kalkıp münferit ola­rak namazını kılar.

Hanbelîler’e göre mesbûk Hanefî ve Mâlikîler’deki lâhik terimini de kapsar. Yani imama birinci rek’attan sonra uyan kişiye mesbûk dendiği gibi imamla bir­likte namaza başlayıp sonra bir kısmını kaçıran kişiye de mesbûk denilir. Mesbûkun imama yetiştiği rek’attar namazının son kısmı kabu! edildiğinden namaza baş­ladığında eûzü besmele çekmez, kaza etmeye başladığında çeker. İmamla bir­likte kılamadığı rek’atı o rek’atın normal vaktinde kılındığı zamanki şekliyle kaza eder; yani normalde o rek’atta Fâtiha’-dan sonra sûre okumak gerekiyorsa ka­zasında da okur. gerekmiyorsa okumaz; kaza ettiği rek’at kıraatin açıktan olduğu bir rek’atsa isterse açıktan isterse gizli okur. Mesbûk. kaza edeceği rek’ata imam sağ tarafına selâm verip diğer tarafına vermeden önce kalkar. Bir kimse imam ilk selâmı vermeden önce iftitah tekbiri­ni alırsa cemaate yetişmiş sayılır.

Cuma ve bayram namazlarının bir kıs­mını kaçıranlar için bazı farklı hükümler bulunmaktadır. Hanefî mezhebine göre imam selâm vermeden önce cuma nama­zına yetişen kimse cemaate yetişmiş olur; imamın selâmının ardından kendisi na-mazınıtamamlar. İmam Muhammed, Mâlik ve Şafiî’ye göre ise cumaya yetişmiş sayılabilmek için en az bir rek’atı imamla birlikte kılmak gerekir. Bu sebeple imam ikinci rek’atın rükûundan doğrulduktan sonra ona uyan kimse namazını öğle na­mazı olarak dörde tamamlar. Bayram na­mazının ilk rek’atında zait tekbirlerin ar­dından imama uyan kimse iftitah tekbi­rini aldıktan sonra Sübhâneke duasını okumaz, hemen zait tekbirlere geçer. Eğer imam rükûda iken yetişmişse bu takdirde ayakta tekbir alıp imama uyar, hemen rükûa gider ve rükû teşbihlerinin yerine zait tekbirleri ellerini kaldırmaksı-zın orada getirir. Yetiştiremezse zait tek­birler ondan düşmüş olur. İmama ikinci rek’atta yetişen kimse, imam selâm ve­rince kılamadığı birinci rek’atı kaza et­mek için kalktığında zait tekbirleri kıra­atten sonraya bırakır.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Yorum ekle...

Konu hakkında yorum ya da düşüncelerini paylaş...

Daha yeni Daha eski