Mısır Tarihi -Başlangıçtan Bizans Dönemine Kadar-

Çivi yazılı tabletlerde Misri Musri Mu-sur ve İbrânîce belgelerde Misrayim şek­linde geçen Mısır adının Proto-Semitik masör (sur, kale) kelimesinden, bugün Batı dillerinde kullanılan Egypfin de [Gr. Aigyptos, Lat. Aegyptus] başşehir Memfis’in eski Mısır dilindeki İlk adı olan Hakuptah Hikuptah’tan geldiği sanılmak­tadır Mısırlılar ise ülkeleri­ne verimli arazisine işaretle Kemet (kara toprak). Tawy (“iki ülke”: Aşağı ve Yukarı Mısır) veTo Meri(anlamı bilinmiyor) di­yorlardı.

Mısır prehistoryasında Avrupa, Afrika ve Avrasya’nın diğer bölgelerinden pek farklı geçmediği anlaşılan Paleolitik (eski-taş) ve Mezolitik (ortataş) çağlardan sonra milâttan önce yaklaşık 5000-3800 yılları arasında sürdüğü tahmin edilen Neolitik çağ (yenitaş) gelir. İnsanların toplu şekilde yerleşik bir hayat yaşadıkları ve tarım, hayvancılık, dokumacılık, çömlekçilik bil­dikleri Neolitik medeniyet iki ayrı tarzda gelişmiştir (Orta Mısır’da ve deltanın he­men güneyinde); bunun etnikveya tarihî bir sebebe dayandığı sanılmaktadır. Pre-dinastik (hanedanlar öncesi) dönem olan Eneolitikçağda (bakırçağı) metalin Mısır’a yabancılar tarafından getirildiği düşünül-mekteyse de bunun işgalle geldiğini gös­teren bir iz yoktur. Mısır’ın kendine has sanat ve din anlayışı (Mısır uygarlığı] bu dönemde filizlenmeye başlamıştır.

Milâttan önce III. yüzyılda yaşayan Mı­sırlı tarihçi rahip Manethon, eski Mısır hakkındaki ilk bilgilerin alındığı Aigyptiaka adlı Grekçe eserinde iki ülkeyi (Aşağı ve Yukarı Mısır) birleştiren kişinin Tinis Kralı Menes (Narmer) olduğunu söyler. Böylece hanedanlar devrini Menes’le baş­latan Manethon, 3000 yıl gibi çok uzun bir süre devam eden bu dönemi günü­müzde iiim adamlarının da benimsediği otuz bir hanedanın hüküm sürdüğü eski, orta ve yeni krallıklar adı altında üç bölü­me, bunları da kendi içlerinde çeşitli alt bölümlere ayırmıştır. Mısır birliğinin sağ­landığı ilk dönem, belgelerin yetersizliği­ne rağmen yine de firavunların teokra­tik- otokratik yönetimlerinin başladığı, hemen bütün öğeleriyle Mısır uygarlığı­nın doğduğu zaman dilimi olarak kabul edilir. Mİ. hanedan firavunlarından Cûser idare merkezini Tinis”ten iki ülkenin sını­rında bulunan Memfis’e taşıdı. Arkasın­dan da milâttan önce 2650’ye doğru Sek-kâre’deki basamaklı ilk piramidi ve çev­resinde yer alan mezar kompleksini yap­tırarak Mısır mimarisinde ehram gele­neğini başlattı. IV. hanedanın kurucusu Snefru, kendisi için üç piramit inşa ettir­mek suretiyle en mükemmel örneği elde etmeye çalıştıysa da bu iş oğlu Keops za­manında gerçekleşti ve onun büyük pira­midi eski dünyanın yedi harikasından biri sayıldı. Keops’un oğlu Kefren (Hûfû) daha küçük, torunu Mikerinos da onunkinden ufak birer piramit yaptırarak babalarına saygılı bir biçimde geleneği sürdürdüler. Bu dönemde yüksek rütbeli saray görev­lilerinden oluşan krala yakın bir sınıf or­taya çıkmıştır l.Teti, I. Pepi ve II. Teti gibi firavunların hüküm sürdüğü VI. hanedan devrinde merkezî otoritenin gittikçe zayıflayarak eyaletler­de bağımsızlaşma eğiliminin arttığı ve va­lilerin merkezden uzaklaşmaya başladığı görülür. II. Pepi ile Mısır’ın eski krallık dö­nemi çöküş sürecine girmiş ve firavunun sınırsız gücü tehlikeye düşmüştür. Eski krallık devri firavunları, Sînâ yarımadası ve Nûbe’nin güney kesiminde tampon böigeler ve kendi denetimlerinde ticaret yolları yaptırdılar. Mısır gemileri Kızılde­niz, Somali ve Doğu Akdeniz sahillerine ticarî seferlerde bulunuyordu. Lübnan’­dan sedir ağacı, Afrika’dan fildişi ve de­ğerli taşlar, Sînâ’dan bakır cevheri getirili­yordu. Yine bu dönemde kanal açma giri­şimlerinin olduğuna dair işaretler vardır. Birinci ara dönem denilen dört hanedanın  Mısır firavunlarından Keops, Kefren ve Mikerinos’un Cîze’-deki piramitleri zaman diliminin başlarında eski krallık devrinde sağlanan birlik siyasî ve idarî olumsuzluklarla beraber dağılmaya baş­ladı. Ayrıca kuraklık, kıtlık ve yoksulluğun bunlara eklenmesiyle toprak kavgalarının önlenememesi sonucu merkezî yönetim parçalandı ve eski krallık çöktü. IX ve X. hanedanlar Herakleopolis’te (Feyyûm) otokratıkyönetimin devamını sağladıysa da bu Orta ve Aşağı Mısır’la sınırlı kaldı. Teb firavunlarından II. Mentuhotep’in tekrar siyasî birliği tesis etmesi orta kral­lık döneminin (m.ö. 2065-1785] başlangıcı olarak görülür. XI. hanedanın son firavu­nunun ölümünün ardından tahta el ko­yan vezir, I. Amenemhet adıyla XII. hane­danlığı kurdu ve karışıklıklara son verdi. Memfis yakınlarında yeni bir başşehir in­şa ettiren I. Amenemhet’in devlet adam­ları ve kendisinden sonra gelecek firavun­lar için hazırlattığı yönetim kurallarını be­lirleyen talimatname bu konuda kaleme alınmış dünyadaki ilk yazılı belge sayıl­maktadır. İkinci ara dönem adıyla anılan milâttan önce 1785-1570 yıllan arası Mı­sır tarihinin en karışık ve en az bilinen de­virlerinden biridir. Hanedan çekişmeleri­nin artması ülkenin tekrar bölünmesine yol açarken Mısır’ın kuzeyini işgal ederek Avaris şehri çevresine yerleşen Hiksoslar XV ve XVI. hanedanlara sahip oldular. Ar­kasından, ilk defa böyle bir işgale uğrayan Mısır halkı arasında bağımsızlık hareket­leri ortaya çıktı ve Teb prenslerinin önder­liğinde Hiksos hâkimiyetine son verildi.

Hiksoslar’ı Filistin’e kadar süren I. Ahmose güneyde Nûbe’yi Mısır’a bağladı. Böylece XVIII. hanedanın kurulmasıyla ye­ni krallıkdönemifm.ö. 1570-1200) başla­mış oldu. Mısır’ın en güçlü zamanının ya­şandığı bu devirde sömürgeci ve yayıl­macı bir dış siyaset neticesinde zenginlik artarken birçok önemli makam askerle­rin eline geçti. I. Tutmosis (m.ö. 1506-1494) ölen firavunların gömülmesi işine yenilikler getirdi ve ilk defa ünlü Krallar vadisinde kendisi için mezar hazırlattı. IV. Amenofis (m.ö. 1375-1354) dinî alanda büyük bir reform gerçekleştirerek ülkeye güneş monoteizmini getirdi ve diğer tan­rıları reddetti. Yeni güneş tanrısı Aton is­mini taşıyor ve güneş kursu şeklinde gös­teriliyordu. Adını Akhetaton (güneşin ku­lu) olarak değiştiren IV. Amenofis diğer tanrıların heykellerini tahrip ettirerek birçok Aton tapınağı yaptırdı ve eski baş­şehirden ayrılıp yeni kurduğu Akheta-ton’a yerleşti. Ancak halk ve din adamları, özellikle Amon rahipleri tarafından büyük bir hoşnutsuzlukla karşılanan yeni din onun ölümünden sonra kanlı bir şekilde kaldırıldı. Yeni krallık döneminin en önem­li firavunlarından biri II. Ramses’tir. II. Ramses Hititler’le Kadeş savaşını yaptı; ardından dünyanın ilkyazılı antlaşması olarak bilinen antlaşmayla (m.ö. 1270) Su­riye’nin yansını aldı ve III. Hattuşili’nin kızıyla evlendi. II. Ramses mimariye çok önem verdi. Kendisi için Ebû Simbeİ’de iki devâsâ tapınak, Pi – Ramses (Per-Ram­ses) adını verdiği idare şehri ve Teb’de sonraları Ramesseum denilen, içinde bir astronomi gözlem odası da bu kompleksi yaptırdı. İsrâiloğulları’nın Mısır’dan onun zamanında çıktığı sanılmaktadır.

Mısır tarihinde XX. hanedandan ren milâttan önce 1200-1085 yıllar çöküş dönemi olarak adlandırılır. II sonlarına doğru Mısırlılar’ın deniz 1 leri dedikleri Hint-Avrupalilar’ın k lık bir şekilde Libya’ya, Akdeniz’e ya’ya gelmeleri güç dengelerini etti. Tarihinde ilk defa denizden sa uğrayan Mısır karadan gelen istilâ da uzun süre savaşmak zorunda XI. Ramses zamanındaki karışıklık istifade eden Teb başrahibi Heriho nin güneyine hâkim oldu. Aynı fira ölümünden sonra milâttan önce civarında kuzeyde Tanis Valisi Sır kendini firavun ilân ederek XXI. hâı kurdu. Ardından yönetim Teb rahip XXI. hanedan arasında paylaşıldı, cü ara dönem olarak adlandırılan z Mısır’ın kuzey kesimi Libya kökeni hanedanın yönetimine girdi; Teb XXIII. hanedan ortaya çıktı. Mısır XXIV ve XXV. hanedanlar zamanın rihinde en büyük bölünmelere uğr bunun sonucunda Asur Kralı Ass; don, Sînâ çölünü ve deltayı geçerek fis’e girdi. Ancak Sais Kralı İ. Ps birkaç yıl sonra Asurlular’ı ve Suda uzaklaştırarak XXVI. hanedanı (m.ö. 6631; ülke bir süre daha mü ve sanat açısından parlak bir döne şadı. Mısır milâttan önce 525’te Per Kambises tarafından işgal edildi lâttan önce 404’e kadar XXVII. sül; nilen Pers hükümdarlannca yöneti tarihte Persler’i ülkeden çıkarar.

Amyrtaios XXVIII. hanedanı tesis etti. Ül­ke, onun ardından gelen XXIX ve XXX. ha­nedanlar zamanında da millî birlik politi­kasıyla yönetildi. Fakat II. Nektanebo dev­rinde Persler ülkeyi tekrar ele geçirdiler ve bir satrapiık olarak doğrudan merke­ze bağladılar. Dört yıl kadar sonra Nûbeli bir prens, XXXI. hanedanı kurarak Pers-ler’e karşı şiddetli bir mücadele başlattıy-sa da milâttan önce 332’de Pers İmpara-torluğu’nu yıkan Büyük İskender Mısır’ı da hâkimiyeti altına aldı. Mısır’a giren İs­kender halk tarafından bir kurtarıcı gibi karşılandı. Ziyaretlerine gittiği Amon ra­hipleri onu Amon’un oğlu sıfatıyla bir tan­rı olarak kutsadılar.

İskender’in âni ölümü üzerine Mısır topraklan generallerinden Ptolemaios Soter’e kaldı. Onun başlattığı Ptolemaioslar (Lagos hanedanı) döneminde Mısır ve Yu­nan geleneklerinin sentezi olan yeîıi bir kültür anlayışı içinde Akdeniz dünyası ile yakın bir ilişkiye girildi. Bu amaçla idare merkezi Memfis’ten İskender’in kurduğu İskenderiye’ye taşındı. Bir ticaret limanı olarak gelişen şehirde ünlü İskenderiye Kütüphanesi kuruldu ve limanın karşısın­daki adaya dünyanın yedi harikasından biri kabul edilen İskenderiye Feneri inşa edildi. Bu devirde ülke topraklan Libya’ya kadar Kuzey Afrika. Güney Suriye, Kıbrıs, Ege adaları, Kilikya ve Marmara’ya kadar birçok Anadolu sahil şehrini kapsıyordu. Yavaş yavaş zayıflayan devlet milâttan ön­ce 195’te Selevkoslar’ın himayesine girdi ve onların tamamen eline düşmekten an­cak Roma’nın müdahalesiyle kurtuldu. Artık Mısır’ın başında kalabilmek için hü­kümdarlar Roma’nın desteğini kazanmak zorundaydılar. XII. Ptolemaios’un kızı ve XIII. Ptolemaios’un eski Mısır geleneğine göre evlendiği kız kardeşi olan Vll. Kleo-patra fm.ö. 51-30), hanedanı tekrar güç-iendirebilmek için Roma kumandanları Julius Caesar ve Marcus Antonius’u Kul-landıysa da Octavianus (Augustus) tarafın­dan Actium deniz savaşında yenilgiye uğ­ratıldı; böylece Ptolemaios Devleti yıkıldı. Bir Roma eyaleti haline gelen Mısır gerek stratejik konumu gerekse verimli toprak-larıyla imparatorluğun önemli bir parçası oldu. Toprak reformu niteliğinde bazı gi­rişimlerle tapınakların arazilerine el ko­nulurken maliye ve vergi işlerine düzen vermek amacıyla özerk yönetimler oluş­turuldu. Roma hâkimiyeti döneminde halk sınıfları arasında farklılaşmalar baş­ladı. Yunan kökenliler çeşitli imtiyazlar kazanarak şehir aristokratı görünümü aldı. İskenderiye’deki yahudi topluluğu da geleneklerine bağlılığıyla ayrı bir sınıf teş­kil ediyordu. Milâttan sonra 50 yıllarında onlarla Yunanlılar arasında çatışmalar baş gösterdi; 66 ve 117yıllanndaki ayak­lanmalarda binlerce yahudi öldürüldü.

Roma’nın karışıklıklar içine düştüğü İH. yüzyılda Mısır’da da çeşitli ayaklanmalar vuku buldu, ancak bunlar kısa sürede bastırıldı. Hıristiyanlığın yayılmaya başla­ması Mısır’ın dinî ve siyasî hayatında kök­lü değişikliklere yol açtı. Hıristiyanlık önce İskenderiye yahudileri, ardından bütün halk tarafından benimsendi. Çöle gelen keşişler burada misyonerlik faaliyetlerin­de bulundu. Fakat bu arada teolojik tar­tışmalar baş gösterdi ve mezhepleşmeler başladı. Hıristiyanlığın gnoslsln yüksek bir şekli olduğunu ileri süren İskenderiye­li Klemens baskılardan kaçmak zorunda kalırken İskenderiye Okulu’nda onun ye­rine geçen Orİgenes de Helenizm ile İn­cil’i uzlaştırmak istediği için görevinden uzaklaştırıldı. Hz. îsâ’nın kişiliği çevresin­de dönen tartışmalar III. yüzyılın sonları­na doğru had safhaya ulaştı. Roma İmpa-ratorluğu’nun 395’te ikiye bölünmesinin ardından Mısır Doğu Roma’ya (Bizans) bağlandı.

Eski Mısır’da bilim çok gelişmişti. Gerek firavunlar döneminin son aşamalarında gerekse Pers, Yunan ve Roma hâkimiyet­leri sırasında buraya çok sayıda yabancı âlim ve seyyah gelmiş, bunlar ülkedeki gelişmeleri kendi ülkelerine aktarmışlar­dı. Ayrıca Mısır’ın dinî hayatı Yunanlılar’ı ve Romalılar’ı etkilemiştir. Eski Mısır peygamberler tarihi açısından da çok önem­lidir. Ahd-i Atîk’te ve Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Musa’nın firavunla mücadelesi ve İsrâiloğullan’nın onun önderliğinde Mısır’­dan çıkışı, Hz. Yûsuf kıssası gibi konular geniş yer alır.

  • Mısır Mimarisi, Mısır’da Mimari
  • Mısır, Mısır’da İlim, Kültür, Medeniyet (641-1517 Dönemi)
  • Mısır Tarihi -Abdünnasır, Sedat, Mübarek Dönemi-
  • Mısır Tarihi -Krallık Dönemi- Hakkında Bilgi
  • Mısır Tarihi -İngiliz İşgali Dönemi-
  • Mısır Tarihi -Fransız İşgali Dönemi-
  • Mısır Tarihi -Osmanlı Dönemi İdari Teşkilat, Sosyal ve Ekonomik Du­rum-
  • Mısır Tarihi -Osmanlı Dönemi, Devri-
  • Mısır Tarihi -İslam Fethinden, Osmanlı Dönemine Kadar-
  • Mısır Tarihi -Bizans Dönemi, İslam Fethine Kadar-
  • Mısır Başkenti, Yüzölçümü, Hangi Kıtada, Nüfusu, Önemli Şehirleri
  • Mısır Fiziki, Beşeri, Ekonomisi, Coğrafyası

TDV İslâm Ansiklopedisi

Yorum ekle...

Konu hakkında yorum ya da düşüncelerini paylaş...

Daha yeni Daha eski