Mısır Tarihi -Bizans Dönemi, İslam Fethine Kadar- Hakkında Bilgi

Geniş Roma İmpara­torluğu toprakları Bizans’ın kurucusu sayılan Büyük Konstantinos (306-337) tara­fından dört ana bölgeye (praefectura) ay­rılırken Ön Asya ve Trakya ile birlikte do­ğu bölgesini oluşturan büyük eyaletler­den biri haline getirilen Mısır, Bizans dö­neminde de siyasî ve kültürel açıdan öne­mini korudu. Praefectus Augustalis un­vanlı bir genel valinin yönettiği Mısır ken­di içinde altı İdarî birime bölünmüştü. Resmî dil Grekçe olmakla birlikte halk arasında yaygın biçimde Kıptîce konuşu­luyordu. Bizans İmparatorluğu’nun en zengin eyaleti olan Mısır ülkenin tahıl am­barıydı; valinin görevlerinden biri de ürü­nün gemilerle başşehir İstanbul’a (Konstantinopolis) taşınmasını sağlamaktı. Eyalet merkezi İskenderiye, Roma döne­minde Doğu’nun en büyük ve imparator­luğun Roma’dan sonra ikinci Önemli şehri iken Bizans devrinde de İstanbul’dan son­ra ikinci büyük şehir olmuştu. Limanının işlekliğiyle tanınan İskenderiye’nin İpek yolu güzergâhı üzerinde bulunması hem şehrin hem de Mısır’ın Bizans için öne­mini arttınyordu. Bizanslı tacirler önce İs­kenderiye’ye gider, daha sonra Eyle’den (Akabe] Kızıldeniz’e açılarak veya karayo­lunu takip ederek İpek yolu ticaretine ka­tılırlardı. Aden – Kızıldeniz yoluyla İsken­deriye Limanı’na gelen ticaret mallan da buradan Batı’ya taşınırdı.

İdarî ve ticarî olduğu kadar dinî ve kül­türel açıdan da Mısır’ın merkezi olan İs­kenderiye’de Özellikle tıp, felsefe ve mate­matik alanlarında çeşitli ekoller ortaya çık­mıştır. Yeni Eflâtuncu İskenderiye felse­fe ekolü mensuplarından IV-VII. yüzyıllar arasında yaşayan Theon, Proklus, Am-monius. Simplikius, Damaskius, Olympi-odoros, loannes Philoponus, Stephanus, Apameialı loannes, Amidalı Aetius, Aegi-nalı Paulus ve Ahron, eserleriyle eski Grek bilim ve felsefesinin müsiümanlara geçi­şinde önemli rol oynamışlardır. İslâm tıp tarihinde CevâmFu ‘1-İskenderâniyyîn adıyla şöhret kazanan külliyat İskenderi­ye’de okutulan Câlînûs’a (Galen) ait on altı eserden oluşmaktaydı.

II. yüzyıldan itibaren Mısır’a girmiş olan Hıristiyanlık burada önemli sayıda taraf­tar bulmuş, III. yüzyıl başında İskende­riye’de özellikle Klemens ve Origenes’in temsil ettiği teoloji ekolü kurulmuştu. Aziz Pakhomios’un 320’den sonra Yukarı Mısır’daki Tabennisi’de bir manastır aç­masıyla Mısır ilk hıristiyan manastır ha­yatının da merkezi oldu. Öte yandan İm­parator Büyük Konstantinos’un tanıdığı serbestlik neticesinde Hıristiyanlık Mı­sır’da hızla yayılmaya başlamıştı; dinî çevrelerde Grekçe’nin yanı sıra Kıptîce de kullanılmaktaydı. Ancak İskenderiye ile imparatorluğun diğer patriklik merkez­leri arasında çeşitli anlaşmazlıklar müca­delelere yol açıyordu. IV. yüzyılda Yeni Ef­lâtuncu felsefenin de etkisiyle Hıristiyan­lık’taki teslîs anlayışına karşı görüşler ileri süren ve İskenderiye’de verdiği vaazlarla tanınan rahip Arius’un fikirleri din adam­ları ve halk arasında geniş ilgi uyandırdı. İskenderiye Piskoposu Alexander, Arius ve taraftarlarını görüşlerinden vazgeçir­mek amacıyla 320 yılında bir sinod top­ladı; onları inançlarından çeviremeyince de aforoz etti. Ariusçular’la İskenderiye Piskoposu Alexander arasındaki teolojik görüş farklılıklarının bütün kiliseleri et­kisi altına aldığını, tartışmaların dinî yön­den olduğu kadar siyasî birlik açısından da devlete zarar verdiğini gören İmpara­tor Konstantinos ihtilâfı bertaraf etmesi için Cordoba (Kurtuba) Piskoposu Hosius’u Ossius görevlendirdi. Hosius’un 324’te Antakya’da topladığı sinoddan da olum­lu sonuç çıkmayınca ertesi yıl Konstanti­nos’un bizzat düzenlediği 1. İznik Konsi-li’nde Arius ve taraftarları aforoz edilip sürgünle cezalandırıldıysa da bir süre sonra affedildiler. Ariusçuluk VI. yüzyıla kadar etkinliğini sürdürdü. 381’de İstan­bul’da toplanan ve Hıristiyanlığı devletin resmî dini İlân eden ikinci ekümenik kon-silde İskenderiye patriği papanın arkasın­dan ikinci sırada yer alıyordu ve onun yet­ki alanına Mısır, Libya, Pentapolis giriyor­du. İmparator I. Theodosios’un ölümün­den (395) sonra imparatorluk Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılınca Mısır Doğu Ro-ma’ya (Bizans) bağlı kaldı. İskenderiye zengin kütüphaneleri, felsefe ve teoloji okullarıyla önemli bir şehir olduğu gibi İskenderiye patrikliğinin dinî tartışma-lardaki ağırlığı V. yüzyılda da devam etti. Özellikle Hz. İsa’da yalnızca ilâhlık unsu­runun bulunduğunu ileri sürerek monofi-zitizm doktrininin doğmasına sebep olan İskenderiye Patriği Kyrillos, Hz. îsâ’da tan­rılık ve insanlık unsurlarının birbirine ka­rışmadan bulunduğunu ve yeryüzünde yaşarken insanlık unsurunun baskın oldu­ğunu iddia eden İstanbul Patriği Nesto-rius’a cephe aldı. Tartışmaların yayılması üzerine II. Theodosius’un emriyle 431 yı­lında Efes’te toplanan üçüncü ekümenik konsilde Kyrillos, Nestorius ve taraftarla­rını aforoz etti, Nestorius Mısır’a sürgüne gönderildi. Münakaşaların bitmesi için yine II. Theodosius’un emriyle449’da İkin­ci defa Efes’te toplanan İskenderiye Patri­ği Dioskoros başkanlığındaki konsil İstanbul ve Antakya patriklerini aforoz edince tartışmalar daha da alevlendi. Tanımadığı II. Efes Konsili’ne “haydutlar konsili” di­yen Papa I. Leon’un da ısrarıyla İmpara­tor Markianos 451’de Khalkedon’da (Ka­dıköy) bizzat yönettiği ekümenik bir konsil topladı. Bu konsil, îsâ’nın hem insanî hem ilâhî tabiata sahip olduğuna karar verip monofizitliği ve Nestûrîliği din dışı sayarken Dioskoros’u aforoz etti. İsken­deriye’ye tayin edilen yeni patrik, bir as­kerî birlik eşliğinde şehre girip görevine başladıysa da kısa bir süre sonra halkın gösterdiği tepki kanlı çatışmalara dönüş­tü. Mısır’da çoğunluğu Kıptîler’den olu­şan monofizit inancı benimseyenlerle Ka­dıköy Konsili kararlarına uyanlar arasın­daki mücadele uzun yıllar sürmüştür.

I. Anastasios ve I. Justinianos dönem­lerinde devletin Mısır’da idarî, dinî ve ekonomik açılardan daha etkili olmasını sağlayıcı düzenlemeler yapıldı. Bu durum, halkın mâruz kaldığı baskılar ve ödediği ağır vergiler yüzünden merkezî yönetime karşı duyduğu memnuniyetsizliği daha da arttırdı ve Mısır’ın, İmparator Phokas’ın istibdat rejimine karşı ayaklanan Kartaca Valisi Herakleios’a destek verme­sine yol açtı. Herakleios’un bir filo eşliğin­de İstanbul’a gönderdiği oğlu Herakleios, Patrik Sergios ve Yeşiller Partisi’nin des­teğiyle tahtı ele geçirdi (610). Onun Bi­zans imparatoru olmasından sonra Sâsâ-nîler Mısır’ı zaptettilerse de (619) şehir 628’de geri alındı. Sâsânî hâkimiyetinde İskenderiye patrikliği yapan Benjamin’in yerine Bizans’ın aynı zamanda son Mısır genel valisi olan Kyros tayin edildi. Hz. Peygamberin Hâtıb b. Ebû Beltea aracı­lığıyla İslâm’a davet mektubu gönderdiği Mukavkıs’ın kimliği konusunda farklı görüşler ileri sürülmekte, bunlar arasın­da onun Kyros olduğu rivayeti de bulun­maktadır.[bk. mukavkıs] Patrik Kyros, kilise içinde sürüp giden doktrin tartış­malarından kaynaklanan anarşiyi bastırıp sükûneti sağladıysa da bu durum kalıcı olmadı. Öte yandan Mısır’da yaşayan ya-hudiler devletin dinî siyasetinden mem­nun değillerdi. Neticede Bizans’ın Mısır’­da izlediği baskıcı siyasetin bölgenin müslümanların eline geçmesine zemin hazır­ladığı söylenebilir. 640 ve 641 yıllarında Amr b. Âs kumandasındaki İslâm ordu­ları Mısır topraklarını fethederken başşe­hir İskenderiye’yi kuşatma altına alınca Kyros direnmeyerek şehri müsiümanlara teslim etti. Buna karşı çıkan Herakleios’un ölümünün (641) ardından Kyros, yöneti­mi elinde bulunduran Herakleios’un hanırnı Martina’mn emri doğrultusunda Amr b. Âs ile Bizans birliklerinin belirli bir süre içinde Mısır’dan çekilmesini ön­gören antlaşmayı imzaladı. Bizans birlik­leri gemilerle Rodos’a doğru yola çıktık­tan sonra Amr b. Âs İskenderiye’ye girdi (642).

  • Mısır Mimarisi, Mısır’da Mimari
  • Mısır, Mısır’da İlim, Kültür, Medeniyet
  • Mısır Tarihi -Abdünnasır, Sedat, Mübarek Dönemi-
  • Mısır Tarihi -Krallık Dönemi- Hakkında Bilgi
  • Mısır Tarihi -İngiliz İşgali Dönemi-
  • Mısır Tarihi -Başlangıçtan Bizans Dönemine Kadar-
  • Mısır Tarihi -Fransız İşgali Dönemi-
  • Mısır Tarihi -Osmanlı Dönemi İdari Teşkilat, Sosyal ve Ekonomik Du­rum-
  • Mısır Tarihi -Osmanlı Dönemi, Devri-
  • Mısır Tarihi -İslam Fethinden, Osmanlı Dönemine Kadar-
  • Mısır Başkenti, Yüzölçümü, Hangi Kıtada, Nüfusu, Önemli Şehirleri
  • Mısır Fiziki, Beşeri, Ekonomisi, Coğrafyası

TDV İslâm Ansiklopedisi

Yorum ekle...

Konu hakkında yorum ya da düşüncelerini paylaş...

Daha yeni Daha eski