Muhammediyye Teşkilatı, Hareketi, Özellikleri, Hakkında Bilgi

Muhammediyye. Endonezya’da yenilikçi bir dinî teşkilât. 18 Kasım 1912 tarihinde Orta Cava’nın Yogyakarta şehrinde Kiai Hacı Ahmed Dahlân tarafından kuruldu. Kuruluşunda Hollanda sömürge yönetimiyle gelen Batı­lı kültürel ve sosyal değerlerin, hıristiyan misyonerlik faaliyetlerinin ve bölgedeki es­ki din ve kültürlerin müslüman halk üze­rinde yaptığı tesirlerle İslâm dünyasında çeşitli dinî uyanış hareketlerinin ortaya çık­ması önemli rol oynamıştır. Günümüze ka­dar etkin bir şekilde faaliyet gösteren teş­kilâtın temel hedefi Endonezya’da İslâmi­yet’i hıristiyan, Hindu, Budist ve animist inançların tesirinden kurtarmaktır. İs­lâm’ı dış hücumlara karşı savunmak, te­mel kaynakları olan Kur’an ve Sünnetin esaslarına dönerek İslâm akidesini mo­dern düşüncenin ışığında yeniden yorum­lamak ve müslüman toplumunun ahlâkî ve dinî sorumluluklarını geliştirmek diğer hedeflerinin başında yer alır. Kuruluş tü­züğünde belirtilen ve 22 Ağustos 1914 tarihinde hükümet tarafından onaylanan esaslara göre bu hedefleri gerçekleştirmek için teşkilâtın okullar açmasına veya mev­cut okullarda İslâm dininin esasları dahi­linde ders vermesine, İslâmiyet’e ait me­selelerle ilgili toplantılar düzenlemesine, dinî hizmetlerin yürütüleceği cami ve va­kıf binaları inşa etmesine, İslâm dini ve inançları hakkında kitap, broşür ve gaze­te çıkarmasına izin verilecekti. Bu vaadle-re ve Muhammediyye’nin (Muhammadiyah] siyasî faaliyetlerden uzak duracağını taahhüt etmesine rağmen sömürge ida­resi başlangıçta şüpheci davranarak ku­ruluşun faaliyet alanını Yogyakarta civa­rıyla sınırladı ve ancak 1920’li yılların ba­şında barışçı bir yol takip edildiği kanaa­tine varması üzerine bütün Endonezya adalarında faaliyet göstermesine izin verdi. Bu izinle birlikte teşkilât kısa süre içinde millî bir hüviyet kazandı ve açtığı Batı tipinde çok sayıdaki okul, yetimhane, hastahane, sağlık ocağı ve diğer kurumlarla Endonezya toplumuna önemli hiz­metleri dokunan bir cemiyete dönüştü. 1938’de yarısı Cava’da olmak üzere bütün adalardaki toplam şube sayısı 852’ye ve üye sayısı 250.000’e ulaşmıştı; 834 cami ve mescidi, otuz bir halk kütüphanesi ve çeşitli seviyelerde 1774 okulu vardı. Farklı etnik gruplara mensup üyelerin çoğunlu­ğunu tüccar ve iş verenler oluşturmaktay­dı; bu durum hareketin şehir kökenli oldu­ğunu gösteriyordu. Malî kaynaklan daha çok üye aidatları, hibe ve yardımlar, ze­kât ve fitre gelirleri, okul ücretleri ve teş­kilâtın kendi yatırımlarından elde edilen gelirler oluşturuyordu; eğitim ve sosyal içerikli faaliyetler için devletten de belli bir yardım alınıyordu.

Muhammediyye, Hollanda sömürge yö­netimi döneminde siyasetten uzak dur­maya büyük özen gösterdi; bu yüzden 1920’lerden sonra dinî alanda benzer gö­rüşleri paylaşan, fakat siyasî faaliyette bu­lunan bazı gruplarla anlaşmazlığa düştü. Meselâ Sarekat İslam liderleri kuruluşu hükümetten malî yardım almakla ve siya­sî içerikli olmayan bir tebliğ metodu takip etmekle suçladı. II. Dünya Savaşı yılların­da teşkilâtın gençlik ve izci kollan Japon askerî yönetimi tarafından kapatılarak fa­aliyetleri sınırlandırıldı. Mart 1943’te Ja-ponlar’ın kurduğu Majlis Syura Muslimin Indonesia (Masyumı) adlı dinî federasyo­na dahil edildi ve başkanı, savaşta kendi­lerine yardımcı olması amacıyla kurulan dört kişilik danışma konseyine üye tayin edildi. Endonezya’da bağımsızlık müca­delesinin verildiği 194S-1949 yılları arasın­da çıkan karışıklıklar sebebiyle merkezle şubelerin teması büyük ölçüde kesildi ve teşkilât her açıdan çok zayıfladı; 1950’de şube sayısı 632’ye, üye sayısı 25.000’e in­di. Ancak bağımsızlık hareketini bütün gü­cüyle destekledi ve Hollanda ile imzala­nan, ülke menfaatlerine aykırı gördüğü antlaşmalara karşı genellikle olumsuz ta­vır takındı. Temmuz 1953’te Cava’nın Pur-vvokerto şehrinde düzenlenen otuz ikinci kongrede şube sayısının 1612’ye, üye sa­yısının 70.000’e yükseldiği ifade edildi. Bu kongrede alınan karar gereğince üyeler siyasî faaliyetlere katılma hususunda serbest bırakıldı ve kendilerine İslâm’a da­yalı bir programı benimseyen herhangi bir siyasî partiye destek vermeleri tavsiye edildi. 1960’ta Majlis Syura Muslimin In-donesia’nın kapatılması üzerine siyasî ko­lundan mahrum kalan teşkilât aktif poli­tika dönemini sona erdirdi ve o tarihten itibaren siyasî gücü elinde bulunduran­larla ihtiyatlı bir ilişki içine girdi. Bu ara­da Endonezya Devlet Başkanı Ahmed Su-karno’nun 1960-1965 yılları arasındaki gü­dümlü demokrasi döneminde onun tevec­cühünü kazandı ve karşılığında kendisini hayat boyu şeref üyesi yaptı.

1970’li yıllarda yeniden esas faaliyet ala­nı olan eğitime, dinî hizmetlere ve toplum­sal konulara ağırlık verilmeye başlandı, bu durum teşkilatın güçlenmesini sağladı. Suharto yönetimi tarafından 1985’te bü­tün derneklerin sadece devletin resmî ide­olojisini kabul etmesi mecburiyeti getiri­lince Muhammediyye de bu yönde gerekli tüzük değişikliğini yaparak “İslâm toplu­mu oluşturma” ibaresini “İslâm dinini yü­celtme ve Allah’ın istediği mutlu, adaletli ve müreffeh bir toplum oluşturma” şek­line çevirdi. Müslüman halkın eğitim sevi­yesinin yükseltilmesine önem veren teşki­lâtın asıl amacı, dinî eğitimin klasik usul­lerle yapıldığı “pondok” veya “pesantren” denilen geleneksel okulların ıslahı, mo­dern metotlardan istifade edilmesi ve öğ­rencilere hurafelerden arındırılmış İslâmî bilgilerin verilmesiydi. Bu doğrultuda yapı­lan çalışmalar mescidlerde faaliyet göste­ren mahalle mekteplerinin düzene konul­masıyla başlatıldı.

Muhammediyye günümüzde siyasetten uzak olarak çeşitli kollarıyla dinî ve içtimaî alanlarda, eğitimde faaliyet gösteren ve yayınlar yapan bir dinî hareket, ülkenin hemen her yerinde camileri, mescidleri, okulları, çocuk yuvaları, klinik ve hastaha-neleri, yetim ve fakir evleri, ekonomik ku­ruluşları bulunan bir gönüllü teşkilât nite­liğindedir. 2000 yılı rakamlarına göre ül­ke genelinde 8880 şubesi bulunan teş­kilâta bağlı 1128 ilkokul, 1179 ortaokul, 509 lise, 249 meslek lisesi, elli iki mes­lek yüksek okulu, kırk beş akademi, üç politeknikon ve otuz iki üniversite ile ilko­kul seviyesinde 1768, ortaokul seviyesin­de 534 dinî mektep ve elli beş pondok / pesantren eğitim vermekte, 312 sağlık merkezi ve poliklinik, 240 yetim ve fakir evi, on dokuz halk kredi bankası, 190 İslâmî banka ve 808 kooperatif işletmesi faaliyet göstermektedir.

İslâm dünyasında ortaya çıkan her ihya hareketi gibi Muhammediyye de Kur’an ve Sünnette yer alan iman ve ibadetle il­gili temel prensiplere sıkı sıkıya bağlılığı savunur ve inanç alanında tevhide vurgu yapar. Böylece eski animist, Hindu ve Bu­dist kökenli inanç ve uygulamalar redde­dilirken doğum ve ölüm törenleri, yıl dö­nümü kutlamaları gibi âdetlerin İslâm di­ninin ruhuna aykırı olduğu kabul edilir. Muhammediyye mezhepler arası uzlaş­macı bir tutum takınmıştır. Taklidi red­dederek içtihadı savunur ve fıkhı ekol­lerin Kur’an ve Sünnet’in yorumlanma­sında tek ve nihaî merci olmadığını, dinî ilimlerde yeterli bilgisi bulunan her müslümanın ictihad yapabileceğini ileri sü­rer. Bazı tasavvufî görüş ve uygulamaları reddetmese de genelde tarikatlara kar­şı şüpheci ve olumsuz bir tavır ortaya koy­muştur.

Muhammediyye’nin Endonezya toplu­mu üzerindeki etkisi çok büyük olmuş, dinî hayatta ve sosyal alanlarda benimse­diği birçok husus günümüzde yaygın bi­çimde uygulanan âdetler halini almıştır. Bu etki bölge ülkelerindeki müslüman top­lumlarda da görülmüş, Malezya, Singapur ve Tayland’da Muhammediyye ile organik bağları olmayan benzer teşkilâtlar kurul­muştur.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Yorum ekle...

Konu hakkında yorum ya da düşüncelerini paylaş...

Daha yeni Daha eski