Murakka Nedir, Ne Demek, Özellikleri, Hakkında Bilgi

Murakka. Güzel yazı örneklerinin bir araya getirilmesiyle hazırl; albüm.

Arapça’da “yamalı” mânasına gelen “rakka” kelimesinin albüm anlamım murakkaa olup Farsça’dan Türkçe rakka’ şeklinde geçmiştir. Çoğulu kaâttır. Bir murakkaa girmesi tasarlanan kıtalar, germe usulüne göre ha­zırlanmış bir mukavvaya yapıştırılıp çev­resi bezendikten sonra bunlar aynı ebat­ta kesilerek sırt sırta getirilir ve üç kena­rından ince bir deri veya kumaş şeritle bir­birine tutturulur. Yapıştırılan bu şeritler aynı zamanda kıta kenarlarının yıpranma­sını önler. Daha sonra bu ikili kıta yine deri veya kumaş bir şeritle dibinden bir başka ikili kıtaya bağlanır. Bütün kıtalar böylece bir araya getirilince murakka’ klasik üs­lûpta ciltlenerek üzerine kap geçirilir. Bu tarz murakka’lar “düz murakka’, kitap mu­rakka'” veya sadece murakka’ adıyla bili­nir. Sırt sırta gelen iki kıta sadece boğaz tarafından birbirine bağlanır ve bu diğer­lerinde de aynen tekrarlanırsa bütün kı­taları aynı anda açıp görmek ve ardından zikzaklı olarak katlamak mümkün olur. Yalnızca birinci kıtasından kabına bağla­nan bu cinse “körüklü murakka ismi ve­rilir.

En eski örneklerine XV. yüzyıl sonların­da rastlanan murakka’lar önceleri kitap şeklinde hazırlanmıştır. Böylece güzel ya­zılarla beraber farklı zamanlara ait min­yatür, katı’, tezhip gibi değişik sanat dal­larının bir araya getirilerek uzun zaman yıpranmadan korunması sağlanmıştır. Muhtevasına göre az veya çok sayıdaki kı­taların bir araya gelmesiyle teşekkül eden murakka’lar, bazan minyatür ve tezhip al­bümü olarak yapılmışsa da en fazla hüsn-i hat için kullanılmıştır.

Bilhassa tek harfleri ve iki harfin bitiş­mesini gösteren müfredat meşki (elifba) yahut kelime ve cümle terkibini öğreten mürekkebat meşki [kasideler, dualar, âyet­ler ve hadisler] olarak sıralı bir sayfa düze­ni içindeki murakka’lann kıtaları böyle bir meşk murakkaı için özellikle yazılmışsa hattatının imzası sadece sonuncu kıtada bulunur.

Eski murakka’larda hat nevi olarak en çok aklâm-ı sitteye ve ta’lîke rastlanır. Ak-lâm-ı sittenin büyük cinsleri olan sülüs, muhakkak, tevki’ yazılarından biriyle ya­zılan tek satırın altına ince kalemle yazı­lan cinslerden biri­nin getirilmesi âdet olmuştur. Bir sıra için­de yazılmış murakka’ kıtalarında her yazı çeşidinin metni ayrı olarak süregelir. “Mü­teselsil murakka'” adını alan bu tarz mu-rakka’lardaki kıtaların ibareleri yarıda kal­mışsa devamı olan kıtalarda tamamlanır. Buna mukabil müstakil kıtaların bir araya getirilmesiyle sonradan hazırlanan ve “toplama murakka”‘ denilen murakka’-larda her biri müstakil ve hattatı tarafın­dan ayrı ayrı imzalanmış, hatta muhtelif hattatlarca yazılmış kıtaların bir araya ge­tirildiğine de rastlanır.

Çeşitli kıtaların toplandığı murakka’lar­da bir kıtanın ölçüsü diğerine uymuyorsa sadece karşılıklı iki kenarın iç pervazı da­ha geniş tutularak yahut takoz adı veri­len iki yönlü ayrı bir ara pervaz eklenerek ebadın uyumu sağlanmış olur. Buna ria­yet edilmeden hazırlanmış murakka’ kı­taları da mevcuttur.

Murakka’ germek de şöyle uygulanır: Hazır kartonların bulunmadığı eski dö­nemlerde ebat itibariyle farklı boydaki sağlam kâğıtlar nemlendirilip düzgün bir murakka’ tahtası üstünde birbirine yama gibi yapıştırılır, kâğıtlar geniş kenar pay­larıyla dört tarafından bu tahtaya da ya­pışmış olurdu. Kuruyunca “mukavva” (takviye edilmiş) adıyla anılan bu gerilmiş kâğıtlar üstüne kıtalar yapıştırılıp etrafı bezendikten sonra cetvel yardımıyla kesi­lerek yerinden kurtarılırdı.

Murakka’lar İslâm sanatlarının renk, de­sen, minyatür ve hat bakımından ince bir zevkle işlenmiş en zengin eserleridir. Celî yazıların gelişmesinden önce hat sanatı­nın en güzel örnekleri daha çok yazma ki­taplarda ve murakka’larda görülürdü. Mü­ze, kütüphane ve özel koleksiyonlarda, bil­hassa Topkapı Sarayı Müzesi, İstanbul Üni­versitesi Kütüphanesi ile Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’nde çok değerli murakka’ örnekleri bulunmaktadır. Avrupa ve Ame­rika’da İslâm sanatlarına duyulan ilginin artmasına bağlı olarak Hint, İran ve Os­manlı murakka’ları sahasında tıpkıbasım­la beraber araştırmalar yapılmıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi

Yorum ekle...

Konu hakkında yorum ya da düşüncelerini paylaş...

Daha yeni Daha eski